Αλέξανδρος Γιατζίδης, M.D., Ph.D. – Γενικός Γραμματέας ΙΕΚΕΤΥ | Έρευνα και επιστημονική επιμέλεια: ΙΕΚΕΤΥ *
Με αφορμή την ταινία “The Odyssey” του Christopher Nolan, η Οδύσσεια του Ομήρου επιστρέφει στο κέντρο της παγκόσμιας συζήτησης. Το ερώτημα όμως δεν είναι μόνο αν η κινηματογραφική εκδοχή είναι πιστή στο έπος. Είναι αν γνωρίζουμε πραγματικά τι έγραψε ο Όμηρος: ένα έργο για τη μῆτιν, τον νόστο, τη μνήμη, την ταυτότητα, τη φιλοξενία, την Πηνελόπη και το δύσκολο ερώτημα αν ο άνθρωπος μπορεί πράγματι να επιστρέψει στον κόσμο που άφησε πίσω του.:
να επιστρέψουμε στην ίδια την Οδύσσεια.
Το άρθρο αυτό απευθύνεται πρώτα σε όσους δεν διάβασαν ποτέ ολόκληρο το ομηρικό έπος και γνωρίζουν τον Οδυσσέα κυρίως μέσα από το σχολείο, τη μυθολογία, τις ταινίες και τις διάσημες περιπέτειές του.
Απευθύνεται όμως εξίσου και σε όσους το διάβασαν κάποτε, αλλά ίσως θυμούνται κυρίως τον Κύκλωπα, την Κίρκη, τις Σειρήνες, τη Σκύλλα και τη Χάρυβδη και την επιστροφή στην Ιθάκη, χωρίς να είχαν τότε την ευκαιρία να εμβαθύνουν στα πολύ περισσότερα και πολύ βαθύτερα νοήματα του έργου.
Γιατί η Οδύσσεια δεν είναι απλώς η ιστορία ενός ανθρώπου που προσπαθεί να γυρίσει σπίτι.
Είναι ένα έργο για τη μῆτιν, τη νοημοσύνη που επιτρέπει στον άνθρωπο να επιβιώνει όταν η δύναμη δεν αρκεί.
Για τον νόστο, που δεν είναι απλώς επιστροφή σε έναν τόπο αλλά προσπάθεια να ξαναβρείς τη θέση σου στον κόσμο.
Για τη μνήμη και τη λήθη.
Για την ταυτότητα και την αναγνώριση.
Για τον Ξένιο Δία, τη θέμιδα και τα όρια που δεσμεύουν ακόμη και τον ισχυρό απέναντι στον αδύναμο.
Για τη φιλοξενία ως κριτήριο πολιτισμού.
Για τον τρόπο με τον οποίο η πραγματική εμπειρία μετατρέπεται σε αφήγηση και τελικά σε μύθο.
Για μια Πηνελόπη που δεν είναι απλώς η γυναίκα που «περιμένει», αλλά ένας άνθρωπος που διαθέτει τη δική του μῆτιν, υφαίνει και ξηλώνει τον χρόνο και στο τέλος δοκιμάζει ακόμη και τον πιο πολυμήχανο άνδρα του έπους.
Και τελικά για ένα ερώτημα που παραμένει συγκλονιστικά σύγχρονο:
Αν ένας άνθρωπος φύγει, πολεμήσει, περιπλανηθεί και αλλάξει επί είκοσι χρόνια, μπορεί πράγματι να επιστρέψει;
Η ταινία του Νόλαν είναι επομένως η αφορμή αυτού του άρθρου, όχι το κέντρο του.
Θα τη χρησιμοποιήσουμε σαν έναν σύγχρονο καθρέφτη για να δούμε καλύτερα τον Όμηρο: τι κράτησε ο Νόλαν, τι άλλαξε, τι άφησε έξω και κυρίως τι μπορεί να πιστέψει ότι γνωρίζει ο θεατής για την Οδύσσεια, ενώ στην πραγματικότητα έχει δει μόνο μία από τις αμέτρητες ερμηνείες της.
Γιατί ο Νόλαν δεν είναι ο πρώτος που ξαναγράφει τον Οδυσσέα.
Εδώ και σχεδόν τρεις χιλιετίες, φιλόσοφοι, ποιητές και συγγραφείς δημιουργούν τον δικό τους.
- Ο Αριστοτέλης ανέλυσε τη δομή και τις αναγνωρίσεις του Ομήρου.
- Ο Πορφύριος διάβασε την περιπλάνηση ως φιλοσοφικό ταξίδι.
- Ο Δάντης δημιούργησε έναν εντελώς διαφορετικό Οδυσσέα.
- Ο Καβάφης μετέφερε το βάρος από την άφιξη στο ταξίδι.
- Ο Σεφέρης είδε στον Οδυσσέα τον άνθρωπο της ξενιτιάς και της μνήμης.
- Ο Καζαντζάκης τον έκανε να επιστρέψει στην Ιθάκη και ύστερα να ξαναφύγει.
- Ο Ρίτσος αμφισβήτησε ακόμη και την ευτυχία της επιστροφής.
Και τώρα ο Κρίστοφερ Νόλαν δημιουργεί έναν Οδυσσέα που επιστρέφει από τον πόλεμο κουβαλώντας ενοχή, τραύμα και το βάρος όσων έκανε.
Για να καταλάβουμε λοιπόν τι έκανε ο Νόλαν, πρέπει πρώτα να απαντήσουμε σε κάτι πολύ βασικότερο:
Ποιος είναι πραγματικά ο Οδυσσέας του Ομήρου;
Από εκεί πρέπει να αρχίσουμε.
Για να καταλάβουμε όμως τι ακριβώς άλλαξε, πρέπει πρώτα να θυμηθούμε ποια είναι πραγματικά η Οδύσσεια.
Πότε γράφτηκε πραγματικά η Οδύσσεια;
Ακόμη και η λέξη «γράφτηκε» χρειάζεται προσοχή.
Η Οδύσσεια δεν δημιουργήθηκε όπως ένα σύγχρονο μυθιστόρημα, με έναν συγγραφέα που κάποια στιγμή κάθισε μπροστά σε ένα γραπτό και άρχισε από την πρώτη σελίδα.
Πίσω της βρίσκεται μια μακραίωνη προφορική επική παράδοση. Ιστορίες, επεισόδια, στίχοι, εκφράσεις και ήρωες περνούσαν από αοιδό σε αοιδό και από γενιά σε γενιά πριν το έργο αποκτήσει τη μορφή που σήμερα συνδέουμε με τον Όμηρο.
Η επικρατέστερη φιλολογική τοποθέτηση θεωρεί ότι τα ομηρικά έπη αποκρυσταλλώθηκαν στην αρχαϊκή εποχή, περίπου στον 8ο αιώνα π.Χ., με την Ιλιάδα γενικά να θεωρείται παλαιότερη και την Οδύσσεια μεταγενέστερη. Άλλοι μελετητές μετακινούν την τελική διαμόρφωση προς το 700 π.Χ. ή λίγο αργότερα.
Η ίδια η γλώσσα του έργου μαρτυρεί αυτή τη μακρά διαδρομή: είναι κυρίως ιωνική, αλλά διατηρεί αιολικά, αρχαϊκά και πολύ παλαιότερα στοιχεία.
Από εδώ προκύπτει και το περίφημο Ομηρικό Ζήτημα: ποιος ήταν ο Όμηρος, αν τα δύο έπη προέρχονται από τον ίδιο ποιητή και με ποιον ακριβώς τρόπο μια ζωντανή προφορική παράδοση μετατράπηκε σε σχετικά σταθερό γραπτό κείμενο.
Οι μελέτες των Milman Parry και Albert Lord τον 20ό αιώνα έδειξαν πόσο ουσιαστικός ήταν ο μηχανισμός της προφορικής σύνθεσης στην ομηρική ποίηση.
Άρα το ασφαλέστερο είναι να πούμε ότι η Οδύσσεια που γνωρίζουμε είναι το αποτέλεσμα μιας πολύ παλαιότερης ποιητικής παράδοσης που αποκρυσταλλώθηκε περίπου πριν από 2.700 χρόνια.
Και ο Όμηρος δεν αρχίζει από την Τροία
Αυτό είναι ίσως η πρώτη μεγάλη έκπληξη για κάποιον που γνωρίζει την ιστορία κυρίως από τον κινηματογράφο.
Η Οδύσσεια δεν ξεκινά με την άλωση της Τροίας και δεν προχωρεί γραμμικά:
Τροία, Κύκλωπας, Κίρκη, Σειρήνες, Καλυψώ, Ιθάκη.
Όταν αρχίζει το έπος, τα περισσότερα από αυτά έχουν ήδη συμβεί.
Ο Οδυσσέας λείπει σχεδόν είκοσι χρόνια από την Ιθάκη. Ο Τηλέμαχος έχει μεγαλώσει χωρίς ουσιαστικά να γνωρίζει τον πατέρα του. Η Πηνελόπη πιέζεται από τους μνηστήρες. Ο οίκος του Οδυσσέα αποσυντίθεται.
Και μεγάλο μέρος των διάσημων περιπετειών θα το μάθουμε αργότερα επειδή ο ίδιος ο Οδυσσέας θα τις αφηγηθεί.
Η αφήγηση κινείται μπρος και πίσω στον χρόνο.
Έχει ιστορίες μέσα στις ιστορίες.
Αναδρομές.
Διαφορετικούς αφηγητές.
Μνήμες.
Αφηγήσεις που μετατρέπονται σε μύθο.
Εδώ ο Νόλαν κατάλαβε κάτι εξαιρετικά ομηρικό. Ο ίδιος έχει χαρακτηρίσει την Οδύσσεια «ριζοσπαστικά μη γραμμική» και έχει εξηγήσει ότι τον γοήτευσε ακριβώς η σχέση ανάμεσα στη μνήμη και στη μυθολογία.
Ο κλασικιστής και συγγραφέας Daniel Mendelsohn θεωρεί μάλιστα ότι αυτή η πλεγμένη αφηγηματική δομή είναι ένα από τα πιο αυθεντικά ομηρικά στοιχεία της ταινίας.
Και η λέξη «πλεγμένη» έχει ιδιαίτερη σημασία.
Γιατί στην Οδύσσεια υπάρχει μια γυναίκα που υφαίνει και ξηλώνει συνεχώς.
Η Πηνελόπη.
Ο Κύκλωπας και οι Σειρήνες δεν είναι όλη η ιστορία
Στη συλλογική φαντασία η Οδύσσεια ταυτίστηκε με τα φανταστικά επεισόδιά της: τον Πολύφημο, τους Λωτοφάγους, την Κίρκη, τις Σειρήνες, τη Σκύλλα και τη Χάρυβδη, την Καλυψώ, τον κόσμο των νεκρών.
Όμως αυτά είναι μόνο ένα μέρος του έργου.
Το βασικό ερώτημα δεν είναι μόνο:
«Θα καταφέρει να φτάσει στην Ιθάκη;»
Είναι και κάτι πολύ δυσκολότερο:
«Όταν φτάσει, θα μπορεί ακόμη να είναι Οδυσσέας;»
Θα υπάρχει ο κόσμος που άφησε;
Θα τον αναγνωρίσουν;
Θα αναγνωρίσει ο ίδιος τον εαυτό του μέσα στον κόσμο στον οποίο επιστρέφει;
Και εδώ αρχίζει η πραγματική Οδύσσεια.
«Ἄνδρα μοι ἔννεπε, Μοῦσα, πολύτροπον»
Το πρώτο πράγμα που μας λέει ο Όμηρος για τον ήρωά του δεν είναι ότι είναι δυνατός ή γενναίος.
Τον ονομάζει:
πολύτροπον.
Άνθρωπο των πολλών τρόπων, των πολλών στροφών.
Πολυμήχανο.
Ευέλικτο.
Ικανό να μεταβάλλεται και να προσαρμόζεται.
Ο Οδυσσέας δεν είναι Αχιλλέας.
Ο Αχιλλέας είναι η μεγάλη μορφή της πολεμικής αριστείας και της άμεσης δύναμης.
Ο Οδυσσέας έχει άλλο μεγάλο όπλο:
τη μῆτιν.
Τι είναι η μῆτις;
Το να μεταφράσουμε τη μῆτιν απλώς ως «εξυπνάδα» είναι ανεπαρκές.
Είναι μια ιδιαίτερη μορφή πρακτικής, ευέλικτης και προσαρμοστικής ευφυΐας.
Να προβλέπεις.
Να καταλαβαίνεις τον αντίπαλο.
Να αλλάζεις σχέδιο όταν οι συνθήκες αλλάζουν.
Να περιμένεις.
Να κρύβεις τις προθέσεις σου.
Να χρησιμοποιείς τον λόγο.
Να εξαπατάς, όταν χρειάζεται.
Να βρίσκεις διέξοδο εκεί όπου η ωμή δύναμη δεν επαρκεί.
Απέναντι στον Πολύφημο, ο Οδυσσέας δεν έχει καμία πιθανότητα αν επιχειρήσει να νικήσει έναν γίγαντα με μεγαλύτερη σωματική δύναμη.
Πρέπει να αλλάξει το παιχνίδι.
Και το κάνει.
Η περίφημη επινόηση του «Κανενός», η απόκρυψη του ονόματος, η υπομονή μέχρι την κατάλληλη στιγμή και η απόδραση είναι κλασικό παράδειγμα μῆτιδος.
Αλλά η ίδια ικανότητα βρίσκεται και στις μεταμφιέσεις του, στις ψεύτικες ιστορίες του, στον τρόπο με τον οποίο δοκιμάζει τους ανθρώπους πριν τους εμπιστευτεί.
Η μῆτις είναι η ευφυΐα εν δράσει.
Η Μῆτις είναι όμως και θεότητα – και μητέρα της Αθηνάς
Υπάρχει εδώ μια εξαιρετικά ενδιαφέρουσα μυθολογική σύνδεση.
Η Μῆτις δεν είναι μόνο έννοια.
Στη Θεογονία του Ησιόδου είναι θεϊκή μορφή, κόρη του Ωκεανού και της Τηθύος και πρώτη σύζυγος του Δία.
Ο Δίας την καταπίνει ενώ εκείνη κυοφορεί την Αθηνά, επειδή έχει πληροφορηθεί μια προφητεία σύμφωνα με την οποία μετά την κόρη της θα μπορούσε να γεννήσει έναν γιο που θα απειλούσε την εξουσία του.
Και από τον Δία γεννιέται τελικά η:
Αθηνά.
Ποια είναι η μεγάλη θεϊκή προστάτιδα του Οδυσσέα;
Η Αθηνά.
Έτσι η κόρη της Μήτιδος γίνεται προστάτιδα του κατεξοχήν ανθρώπου της μῆτιδος.
Και ο ίδιος ο Όμηρος παρουσιάζει Αθηνά και Οδυσσέα σαν δύο πνεύματα που αναγνωρίζουν το ένα στο άλλο την ίδια ικανότητα στη στρατηγική, στο τέχνασμα και στον λόγο.
Μια αναγκαία διευκρίνιση: η λέξη μῆτις δεν είναι ετυμολογικά η λέξη «μήτρα».
Μπορούμε όμως μεταφορικά να πούμε ότι η μῆτις είναι μία από τις γενεσιουργές μήτρες της ίδιας της Οδύσσειας.
Χωρίς αυτήν δεν υπάρχει ο Οδυσσέας όπως τον γνωρίζουμε.
Η μῆτις έχει και σκοτεινή πλευρά
Η ιδιότητα που σώζει τον Οδυσσέα μπορεί επίσης να τον καταστήσει επικίνδυνο.
Η μῆτις βρίσκεται δίπλα:
- στο ψέμα,
- στην εξαπάτηση,
- στη χειραγώγηση,
- στην πανουργία.
Ο Οδυσσέας μπορεί να κατασκευάσει ολόκληρες πλαστές βιογραφίες.
Να κρύψει ποιος είναι.
Να κάνει τον άλλον να πιστέψει την ιστορία που εκείνος επιθυμεί.
Η Οδύσσεια επομένως δεν μας παραδίδει έναν απλό «καλό και έξυπνο ήρωα».
Μας παραδίδει έναν βαθιά αμφίσημο άνθρωπο.
Και θέτει ένα ερώτημα εντυπωσιακά σύγχρονο:
Πότε η ευφυΐα είναι σοφία και πότε γίνεται χειραγώγηση;
Νόστος: δεν ταξιδεύει επειδή αγαπά το ταξίδι
Η δεύτερη λέξη χωρίς την οποία δεν μπορούμε να καταλάβουμε το έργο είναι:
νόστος.
Η επιστροφή.
Ο Οδυσσέας δεν φεύγει από την Τροία αναζητώντας νέες εμπειρίες.
Θέλει να γυρίσει σπίτι.
Γι' αυτό και η σημερινή φράση:
«Δεν έχει σημασία ο προορισμός, σημασία έχει το ταξίδι»
δεν είναι ακριβώς ομηρική.
Είναι πολύ περισσότερο καβαφική.
Στον Όμηρο η Ιθάκη έχει τεράστια σημασία.
Γιατί Ιθάκη δεν σημαίνει απλώς ένα νησί.
Σημαίνει:
- Πηνελόπη.
- Τηλέμαχος.
- Λαέρτης.
- Σπίτι.
- Περιουσία.
- Θέση στην κοινωνία.
- Εξουσία.
- Παρελθόν.
- Μνήμη.
Με μία ομηρική έννοια:
οἶκος.
Ο πραγματικός νόστος επομένως δεν ολοκληρώνεται όταν το πόδι του Οδυσσέα ακουμπά το χώμα της Ιθάκης.
Ολοκληρώνεται όταν ξαναβρίσκει τη θέση του μέσα στον κόσμο στον οποίο ανήκει.
Ο Δημήτρης Ν. Μαρωνίτης ανέδειξε ακριβώς τη βαθιά σχέση αναζήτησης και νόστου: ο Τηλέμαχος αναζητεί τον πατέρα, ο Οδυσσέας αναζητεί το σπίτι και, όταν φτάσει, οι άνθρωποί του πρέπει με τη σειρά τους να αναζητήσουν τον πραγματικό Οδυσσέα πίσω από τον μεταμφιεσμένο ξένο.
Μνήμη και λήθη: μπορείς να χάσεις την Ιθάκη χωρίς να πεθάνεις
Στην Οδύσσεια δεν κινδυνεύει μόνο το σώμα.
Μπορεί να κινδυνεύσει η ίδια η επιθυμία της επιστροφής.
Οι Λωτοφάγοι είναι το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα.
Η απειλή του λωτού δεν είναι απλώς μια ουσία που αλλάζει τη συμπεριφορά των συντρόφων.
Είναι η λήθη του νόστου.
Να ξεχάσεις ότι υπάρχει Ιθάκη.
Η Καλυψώ επίσης προσφέρει έναν κόσμο έξω από την κανονική ανθρώπινη ζωή, όπου ο Οδυσσέας θα μπορούσε να παραμείνει και να εγκαταλείψει την επιστροφή.
Οι Σειρήνες αποτελούν άλλη δοκιμασία: τη γοητεία μιας γνώσης τόσο ισχυρής ώστε μπορεί να καταστρέψει αυτόν που δεν γνωρίζει πώς να την προσεγγίσει.
Πίσω λοιπόν από τέρατα και μαγικά επεισόδια υπάρχουν βαθιά ανθρώπινες δυνάμεις:
- λήθη,
- επιθυμία,
- γνώση,
- περιέργεια,
- φόβος,
- αδυναμία αυτοελέγχου.
Και η Ιθάκη υπάρχει όσο ο Οδυσσέας θυμάται ότι θέλει να επιστρέψει.
Ο άγραφος «νόμος του Δία»
Υπάρχει όμως και μια άλλη μεγάλη διάσταση του έπους που συχνά χάνεται στις κινηματογραφικές περιπέτειες.
Ο ομηρικός κόσμος θεωρεί ότι υπάρχουν όρια ακόμη και για τον ισχυρό.
Δεν υπάρχει στην Οδύσσεια ένας «κώδικας του Δία» όπως ένας σημερινός γραπτός νόμος.
Υπάρχει όμως μια βαθιά θεϊκή και κοινωνική τάξη, την οποία ο άνθρωπος θεωρεί ότι οφείλει να γνωρίζει.
Κεντρική θέση σε αυτήν έχει η:
ξενία.
Στη σπηλιά του Πολύφημου ο Οδυσσέας δεν του ζητά απλώς να φερθεί «καλά».
Του υπενθυμίζει αυτό που θεωρείται θέμις των ξένων και επικαλείται τον Ξένιο Δία, προστάτη των ξένων και των ικετών.
Ο ξένος βρίσκεται σε θέση αδυναμίας.
Ακριβώς γι' αυτό ο ισχυρότερος οικοδεσπότης έχει απέναντί του υποχρέωση.
Το σημαντικό είναι ότι ο Πολύφημος γνωρίζει αυτόν τον νόμο
Ο Κύκλωπας δεν απαντά ότι δεν καταλαβαίνει για ποιον κανόνα μιλά ο Οδυσσέας.
Τον γνωρίζει.
Αλλά ουσιαστικά δηλώνει ότι δεν τον αφορά, επειδή οι Κύκλωπες θεωρούν τον εαυτό τους ισχυρότερο από τον Δία και τους άλλους θεούς.
Και εδώ βρίσκεται η πραγματική βαρβαρότητα του Πολύφημου.
Όχι στο ότι έχει ένα μάτι.
Αλλά στην ιδέα:
«Είμαι ισχυρός, άρα κανένας νόμος δεν με δεσμεύει».
Ο Πολύφημος γίνεται έτσι κάτι πολύ περισσότερο από ένα τέρας.
Γίνεται εικόνα της ανεξέλεγκτης δύναμης που αρνείται να αναγνωρίσει οποιοδήποτε όριο πάνω από τον εαυτό της.
Και αυτή είναι μια εκπληκτικά διαχρονική ιδέα.
Η ξενία ως τεστ πολιτισμού
Σχεδόν κάθε άφιξη σε έναν ξένο τόπο θέτει στην Οδύσσεια το ίδιο ερώτημα:
Πώς αντιμετωπίζεις τον άγνωστο και ανυπεράσπιστο άνθρωπο;
Ο Πολύφημος αποτυγχάνει απόλυτα.
Οι μνηστήρες παραβιάζουν επίσης τη λογική της ξενίας, αλλά από την αντίθετη πλευρά: δεν καταχρώνται τον ξένο ως οικοδεσπότες· καταχρώνται την ιδιότητά τους ως φιλοξενούμενοι μέσα στον οίκο του Οδυσσέα.
Τρώνε την περιουσία του.
Πίνουν το κρασί του.
Απειλούν τον Τηλέμαχο.
Πιέζουν την Πηνελόπη.
Η ξενία δεν είναι λοιπόν ένα γραφικό αρχαιοελληνικό έθιμο.
Είναι κριτήριο πολιτισμού και μέτρο του τρόπου με τον οποίο χρησιμοποιείται η δύναμη.
Και το αντίθετο του Πολύφημου θα το συναντήσουμε λίγο αργότερα.
Στους Φαίακες.
Οι Φαίακες: το μεγάλο κεφάλαιο που λείπει από τον Νόλαν
Για τον θεατή της ταινίας αυτή μπορεί να είναι μία από τις μεγαλύτερες εκπλήξεις.
Πριν επιστρέψει στην Ιθάκη, ο Οδυσσέας φτάνει στη Σχερία, τη χώρα των Φαιάκων.
Και οι Φαίακες δεν είναι ένα μικρό επεισόδιο που μπορούσε απλώς να παραλειφθεί χωρίς συνέπειες.
Βασιλιάς τους είναι ο Αλκίνοος.
Βασίλισσα η Αρήτη.
Κόρη τους η Ναυσικά.
Και στην αυλή τους τραγουδά ένας σπουδαίος αοιδός:
ο Δημόδοκος.
Οι Φαίακες αποτελούν σχεδόν το αντίθετο του Πολύφημου.
Ο Κύκλωπας βλέπει έναν αδύναμο ξένο και τον κακοποιεί.
Οι Φαίακες βλέπουν έναν αδύναμο ξένο και τον προστατεύουν.
Έτσι το ίδιο έπος μας δείχνει τις δύο άκρες του άγραφου νόμου της ξενίας.
Η Ναυσικά βρίσκει έναν Οδυσσέα που δεν θυμίζει βασιλιά
Ο Οδυσσέας δεν φτάνει στη Σχερία με βασιλική εμφάνιση.
Είναι ναυαγός.
Μόνος.
Χωρίς στρατό.
Χωρίς πλοίο.
Χωρίς εμφανή εξουσία.
Απέναντι στη Ναυσικά πρέπει ξανά να χρησιμοποιήσει όχι σωματική δύναμη αλλά λόγο, αυτοσυγκράτηση, προσαρμογή και μῆτιν.
Πρέπει να καταλάβει ποια συμπεριφορά θα του εξασφαλίσει βοήθεια χωρίς να προκαλέσει φόβο.
Ο Οδυσσέας δεν είναι λοιπόν απλώς πολεμιστής.
Είναι ένας άνθρωπος που γνωρίζει πώς πρέπει να μιλήσει στον άνθρωπο που βρίσκεται απέναντί του.
Ο Δημόδοκος: ο Οδυσσέας ακούει τη ζωή του να γίνεται μύθος
Στην αυλή του Αλκίνοου συμβαίνει μια από τις πιο συναρπαστικές σκηνές της παγκόσμιας λογοτεχνίας.
Ο αοιδός Δημόδοκος τραγουδά ιστορίες από τον Τρωικό Πόλεμο.
Ο άγνωστος ξένος ακούει.
Και κλαίει.
Για τους Φαίακες αυτό που ακούγεται είναι ηρωική αφήγηση.
Για τον Οδυσσέα είναι βίωμα.
Ο άνθρωπος που έζησε τον πόλεμο ακούει πλέον έναν ποιητή να τον έχει μετατρέψει σε ιστορία.
Σε μύθο.
Έτσι έχουμε ταυτόχρονα:
το πραγματικό γεγονός,
τη μνήμη εκείνου που το έζησε,
την αφήγηση του αοιδού,
και τον μύθο που ακούει πλέον η κοινωνία.
Ο Οδυσσέας βλέπει τη ζωή του να έχει γίνει ιστορία ενώ ο ίδιος είναι ακόμη ζωντανός.
Και ο Αλκίνοος παρατηρεί τα δάκρυά του.
Τον ρωτά ποιος είναι.
Τότε ο Οδυσσέας αποκαλύπτει επιτέλους το όνομά του.
Και τότε ο Οδυσσέας γίνεται αφηγητής της δικής του Οδύσσειας
Εδώ αρχίζουν οι περίφημοι Απόλογοι.
Ο ίδιος αφηγείται στους Φαίακες τις περιπέτειές του:
- τους Κίκονες,
- τους Λωτοφάγους,
- τον Πολύφημο,
- τον Αίολο,
- τους Λαιστρυγόνες,
- την Κίρκη,
- τη Νέκυια,
- τις Σειρήνες,
- τη Σκύλλα και τη Χάρυβδη,
- τα βόδια του Ήλιου.
Και εδώ γεννιέται ένα εντυπωσιακό ερώτημα:
Πόσο αξιόπιστος αφηγητής είναι ο μεγαλύτερος τεχνίτης του ψέματος μέσα στο ίδιο το έπος;
Δεν σημαίνει ότι ο Όμηρος μάς λέει πως όλα αυτά είναι ψέματα.
Σημαίνει όμως ότι μας βάζει μπροστά σε μια βαθιά σχέση:
εμπειρία – μνήμη – αφήγηση – ταυτότητα – μύθος.
Ο Οδυσσέας δεν ζει απλώς την ιστορία του.
Συμμετέχει ο ίδιος στη δημιουργία του μύθου του.
Οι Φαίακες ολοκληρώνουν τον νόστο
Και υπάρχει μια πανέμορφη λεπτομέρεια.
Όταν ο Οδυσσέας τελειώσει την αφήγησή του, οι Φαίακες τού δίνουν δώρα και τον μεταφέρουν με το πλοίο τους στην Ιθάκη.
Και ο Οδυσσέας κατά τη διάρκεια του ταξιδιού:
κοιμάται.
Ύστερα από τόσα χρόνια κατά τα οποία αγωνίζεται μόνος για την επιστροφή, το τελευταίο κομμάτι της διαδρομής γίνεται ενώ εκείνος δεν κάνει τίποτε.
Άλλοι τον μεταφέρουν.
Ο νόστος ολοκληρώνεται χάρη σε αυτό ακριβώς που αρνήθηκε ο Πολύφημος:
τη φιλοξενία.
Γι' αυτό η εξαφάνιση των Φαιάκων από την ταινία δεν είναι απλή περικοπή χρόνου.
Χάνεται η Ναυσικά.
Ο Αλκίνοος.
Η Αρήτη.
Ο Δημόδοκος.
Το μεγαλύτερο θετικό πρότυπο ξενίας.
Και κυρίως ο Οδυσσέας ως αφηγητής του εαυτού του.
Η Πηνελόπη δεν «κάθεται και περιμένει»
Υπάρχει ένας ακόμη χαρακτήρας που η κοινή αντίληψη έχει αδικήσει.
Η Πηνελόπη παρουσιάζεται συχνά ως:
- «η πιστή σύζυγος που περίμενε είκοσι χρόνια».
- Αυτό είναι μόνο η επιφάνεια.
- Η Πηνελόπη δρα.
- Αντιστέκεται.
- Σχεδιάζει.
- Καθυστερεί.
- Εξαπατά.
- Δοκιμάζει.
Και χρησιμοποιεί, όπως ο Οδυσσέας, τη δική της:
μῆτιν.
Το υφαντό της Πηνελόπης: ένα τέχνασμα πολύ βαθύτερο από όσο θυμόμαστε
Οι μνηστήρες πιέζουν την Πηνελόπη να επιλέξει νέο σύζυγο.
Εκείνη τους λέει ότι πρώτα πρέπει να ολοκληρώσει το νεκρικό σάβανο του Λαέρτη, του ηλικιωμένου πατέρα του Οδυσσέα.
Το αίτημα φαίνεται εύλογο.
Έτσι αρχίζει να υφαίνει.
Την ημέρα δουλεύει στον αργαλειό.
Τη νύχτα όμως:
ξηλώνει ό,τι έχει υφάνει.
Με αυτόν τον τρόπο κρατά τους μνηστήρες σε αναμονή επί τρία χρόνια, μέχρι το τέχνασμα να αποκαλυφθεί.
Η απλή ανάγνωση είναι ότι η Πηνελόπη κερδίζει χρόνο.
Η βαθύτερη είναι πολύ πιο ενδιαφέρουσα.
Η Πηνελόπη ελέγχει τον χρόνο.
Κάθε ημέρα φαίνεται ότι προχωρεί προς το μέλλον που θέλουν να της επιβάλουν οι μνηστήρες.
Κάθε νύχτα το αναιρεί.
Ο κόσμος γύρω της προχωρά.
Ο Τηλέμαχος μεγάλωσε.
Ο Οδυσσέας δεν εμφανίζεται.
Η Ιθάκη απαιτεί κάποια λύση.
Εκείνη όμως δεν μπορεί ακόμη να δεχθεί ότι ο οίκος του Οδυσσέα έχει τελειώσει.
Κάθε βράδυ λοιπόν ξηλώνει το μέλλον που οι άλλοι έχουν αποφασίσει για εκείνη.
Το σάβανο του θανάτου γίνεται εργαλείο διατήρησης της ζωής
Υπάρχει μάλιστα ένα πανέμορφο παράδοξο.
Η Πηνελόπη χρησιμοποιεί ένα νεκρικό σάβανο για να κρατήσει ζωντανό τον οίκο.
Το ύφασμα προορίζεται για τον θάνατο του Λαέρτη.
Αλλά όσο δεν ολοκληρώνεται, αναβάλλεται και ο συμβολικός «θάνατος» της παλιάς τάξης.
Ο Οδυσσέας δεν έχει ακόμη κηρυχθεί οριστικά χαμένος.
Η Πηνελόπη δεν έχει γίνει γυναίκα άλλου.
Ο Τηλέμαχος δεν έχει εκτοπιστεί.
Ο οίκος παραμένει σε αναμονή.
Το υφαντό βρίσκεται έτσι στο όριο ανάμεσα:
στη ζωή και στον θάνατο,
στη μνήμη και στη λήθη,
στο παρελθόν και στο μέλλον.
Η Πηνελόπη κάνει με το νήμα αυτό που ο Οδυσσέας κάνει με τον λόγο
Εδώ φαίνεται η βαθύτερη συγγένεια των δύο.
Ο Οδυσσέας κατασκευάζει ιστορίες.
Αναβάλλει.
Κρύβει τις προθέσεις του.
Περιμένει.
Αποκαλύπτεται όταν έρθει η σωστή στιγμή.
Η Πηνελόπη κάνει ακριβώς το ίδιο.
Μόνο που το δικό της μέσο είναι ο:
αργαλειός.
Και εδώ υπάρχει ένας ακόμη εκπληκτικός παραλληλισμός.
Η Πηνελόπη υφαίνει και ξηλώνει το έργο της.
Και ο Όμηρος «υφαίνει» τη δική του αφήγηση:
πηγαίνει μπροστά,
επιστρέφει πίσω,
διακόπτει μια ιστορία,
ανοίγει μια δεύτερη,
βάζει τον έναν ήρωα να αφηγείται τον άλλον,
και στο τέλος ενώνει ξανά τα νήματα.
Η δομή της ίδιας της Οδύσσειας μοιάζει με το υφαντό της Πηνελόπης.
Ελένη και Πηνελόπη: μια λιγότερο γνωστή συγγένεια
Υπάρχει μάλιστα μια ενδιαφέρουσα μυθολογική λεπτομέρεια.
Στην επικρατέστερη γενεαλογική παράδοση, Πηνελόπη και Ελένη ήταν πρώτες ξαδέλφες.
Ο Ικάριος, πατέρας της Πηνελόπης, και ο Τυνδάρεως, σύζυγος της Λήδας και ανθρώπινος πατέρας της Ελένης στην παράδοση, ήταν αδέλφια.
Η συγγένεια έχει ιδιαίτερο συμβολικό ενδιαφέρον.
Δύο γυναίκες της ίδιας οικογενειακής γραμμής βρίσκονται σχεδόν στα δύο μεγάλα άκρα του τρωικού κύκλου.
Γύρω από την Ελένη οργανώνεται η ρήξη που οδηγεί στον πόλεμο.
Γύρω από την Πηνελόπη οργανώνεται η διατήρηση του οίκου και η δυνατότητα του νόστου.
Δεν πρέπει βέβαια να μετατρέψουμε αυτή την αντίθεση στο απλοϊκό σχήμα «άπιστη Ελένη – πιστή Πηνελόπη». Ο ίδιος ο μύθος και οι διαφορετικές παραδόσεις για την Ελένη είναι πολύ πιο σύνθετες.
Αλλά η συγγένεια των δύο γυναικών προσθέτει ακόμη ένα νήμα που συνδέει την Ιλιάδα με την Οδύσσεια.
Το κρεβάτι της ελιάς: το μεγάλο τεστ της Πηνελόπης
Και φτάνουμε σε μία από τις ωραιότερες σκηνές ολόκληρου του έργου.
Ο Οδυσσέας έχει επιστρέψει.
Αλλά η Πηνελόπη δεν αρκείται στο ότι ένας άνδρας δηλώνει πως είναι ο σύζυγός της.
Τον:
δοκιμάζει.
Δίνει εντολή να μετακινηθεί το συζυγικό τους κρεβάτι.
Ο Οδυσσέας αντιδρά αμέσως.
Γιατί ξέρει ότι αυτό δεν μπορεί να γίνει.
Το κρεβάτι το κατασκεύασε ο ίδιος γύρω από τον κορμό μιας ζωντανής ελιάς.
Έχει κυριολεκτικά ρίζες.
Και το μυστικό αυτό το γνωρίζουν ουσιαστικά οι δυο τους.
Τώρα η Πηνελόπη γνωρίζει.
Ο άνθρωπος που βρίσκεται μπροστά της δεν γνωρίζει απλώς πληροφορίες για τον Οδυσσέα.
Είναι ο Οδυσσέας.
Υφαντό και κρεβάτι: τα δύο μεγάλα σύμβολα
Το υφαντό αλλάζει συνεχώς.
Υφαίνεται.
Ξηλώνεται.
Είναι ο χρόνος που η Πηνελόπη προσπαθεί να ελέγξει.
Το κρεβάτι, αντίθετα, δεν μετακινείται.
Έχει ρίζες.
Είναι η κοινή μνήμη.
Η ιδιωτική γνώση.
Ο γάμος.
Ο οίκος.
Στο υφαντό η Πηνελόπη κρατά ανοιχτή τη δυνατότητα της επιστροφής.
Στο κρεβάτι επιβεβαιώνει ότι η επιστροφή έγινε.
Γι' αυτό η ομηρική Πηνελόπη δεν είναι απλώς η γυναίκα που «περίμενε».
Δημιούργησε τον χρόνο που χρειαζόταν ώστε να μπορεί ακόμη να περιμένει.
Και όταν ο Οδυσσέας επέστρεψε, ήταν αρκετά πολύτροπη ώστε να δοκιμάσει ακόμη και τον πιο πολύτροπο άνθρωπο του έπους.
Αναγνώριση: πώς αποδεικνύεις ότι παραμένεις ο ίδιος;
Το δεύτερο μέρος της Οδύσσειας είναι γεμάτο αναγνωρίσεις.
Ο Τηλέμαχος.
Η Ευρύκλεια και η ουλή.
Ο πιστός σκύλος Άργος.
Ο Εύμαιος.
Ο Φιλοίτιος.
Η Πηνελόπη.
Ο Λαέρτης.
Κάθε αναγνώριση αφαιρεί μία ακόμη στρώση από τη μεταμφίεση και επαναφέρει τον Οδυσσέα στον παλιό του κόσμο.
Η μελετήτρια Sheila Murnaghan έχει αναδείξει ακριβώς αυτή τη βαθιά σχέση ανάμεσα σε μεταμφίεση και αναγνώριση.
Έτσι το μεγάλο ερώτημα δεν είναι μόνο:
«Θα φτάσει σπίτι;»
Αλλά:
«Πώς αποδεικνύεις ότι είσαι ακόμη εσύ μετά από είκοσι χρόνια;»
Και, ίσως ακόμη δυσκολότερα:
«Είσαι αυτός που θυμάσαι ότι είσαι ή αυτός που μπορούν ακόμη να αναγνωρίσουν οι άλλοι;»
Μοίρα ή προσωπική ευθύνη;
Οι θεοί είναι παντού στο έργο.
Η Αθηνά προστατεύει.
Ο Ποσειδώνας εμποδίζει.
Ο Δίας αποφασίζει.
Ο Ερμής μεταφέρει θεϊκές εντολές.
Αλλά η Οδύσσεια δεν παρουσιάζει τον άνθρωπο ως απλή μαριονέτα.
Ήδη από την αρχή ο Δίας παρατηρεί ότι οι άνθρωποι συχνά αποδίδουν στους θεούς συμφορές τις οποίες έχουν προκαλέσει και οι ίδιοι μέσα από τις δικές τους επιλογές και υπερβάσεις.
Και το προοίμιο μας θυμίζει ότι οι σύντροφοι του Οδυσσέα χάθηκαν εξαιτίας των δικών τους ἀτασθαλιῶν, όταν παρά τις προειδοποιήσεις έφαγαν τα βόδια του Ήλιου.
Ο ομηρικός κόσμος λοιπόν αναγνωρίζει δυνάμεις μεγαλύτερες από τον άνθρωπο.
Δεν του αφαιρεί όμως κάθε ευθύνη.
Υπάρχουν επιλογές.
Και υπάρχουν συνέπειες.
Ο Αριστοτέλης είχε ήδη καταλάβει γιατί η Οδύσσεια λειτουργεί τόσο καλά
Αιώνες αργότερα, ο Αριστοτέλης χρησιμοποιεί τον Όμηρο στην Ποιητική ως πρότυπο.
Και κάνει μια εξαιρετικά σύγχρονη παρατήρηση:
ο ποιητής δεν προσπάθησε να αφηγηθεί όλα όσα συνέβησαν στον Οδυσσέα.
Επέλεξε εκείνα που υπηρετούσαν την ενότητα της ιστορίας.
Ο Αριστοτέλης αναλύει επίσης την ἀναγνώρισιν, τη μετάβαση δηλαδή από την άγνοια στη γνώση, ως έναν από τους ισχυρούς μηχανισμούς της δραματικής αφήγησης.
Με σημερινούς όρους θα μπορούσαμε να πούμε:
ο Όμηρος γνώριζε τι να αφήσει έξω και πώς να «μοντάρει» μια ιστορία σχεδόν τρεις χιλιετίες πριν από τον κινηματογράφο.
Και αν αφαιρέσουμε τα τέρατα και τα διάσημα επεισόδια, ο πυρήνας είναι εκπληκτικά απλός:
ένας άνδρας λείπει χρόνια,
ο οίκος του απειλείται,
ο γιος του κινδυνεύει,
επιστρέφει μεταμφιεσμένος,
αναγνωρίζεται,
και διεκδικεί ξανά τη θέση του.
Τα τέρατα είναι οι διάσημες περιπέτειες. Ο νόστος είναι η ιστορία.
Ο Πορφύριος: η Οδύσσεια ως ταξίδι της ψυχής
Η συμβολική ανάγνωση της Οδύσσειας δεν είναι σύγχρονη επινόηση.
Ήδη τον 3ο αιώνα μ.Χ. ο νεοπλατωνικός φιλόσοφος Πορφύριος, στο έργο Περὶ τοῦ ἐν Ὀδυσσειᾳ τῶν Νυμφῶν Ἄντρου, πήρε το σπήλαιο των Νυμφών στην Ιθάκη και το διάβασε αλληγορικά.
Το σπήλαιο, οι είσοδοι και η κίνηση μέσα σε αυτό αποκτούν κοσμολογική και μεταφυσική σημασία.
Η επιστροφή μπορεί πλέον να διαβαστεί όχι μόνο ως ταξίδι ενός ανθρώπου στη Μεσόγειο, αλλά ως:
ταξίδι της ψυχής.
Άρα η ιδέα ότι η Οδύσσεια μπορεί να είναι ένα «εσωτερικό ταξίδι» υπήρχε στην ελληνική σκέψη πολλούς αιώνες πριν από τη σύγχρονη ψυχολογία.
Από τον Ευστάθιο στον Κακριδή και τον Μαρωνίτη
Η σχέση των Ελλήνων με τον Όμηρο δεν σταμάτησε στην αρχαιότητα.
Τον 12ο αιώνα ο Ευστάθιος Θεσσαλονίκης συνέταξε τεράστια υπομνήματα στην Ιλιάδα και την Οδύσσεια, αξιοποιώντας και διασώζοντας παλαιότερες φιλολογικές παραδόσεις.
Στον νεότερο ελληνικό κόσμο ο Ιωάννης Θ. Κακριδής υπήρξε μία από τις σημαντικότερες μορφές της ομηρικής φιλολογίας. Η μετάφραση Καζαντζάκη–Κακριδή έφερε τον Όμηρο κοντά σε γενιές νεότερων Ελλήνων.
Ο Δημήτρης Ν. Μαρωνίτης, με τη σειρά του, διάβασε την Οδύσσεια ως ζωντανή λογοτεχνία και όχι ως σχολικό απολίθωμα, αναδεικνύοντας ιδιαίτερα τη διαλεκτική αναζήτησης και νόστου.
Και μετά η νεοελληνική ποίηση άρχισε ουσιαστικά να ξαναγράφει τον Οδυσσέα.
Καβάφης: η μεγάλη μετατόπιση από την Ιθάκη προς το ταξίδι
Μία από τις μεγαλύτερες σημερινές παρεξηγήσεις γύρω από την Οδύσσεια προέρχεται, παραδόξως, από ένα αριστούργημα της νεοελληνικής ποίησης.
Την «Ιθάκη» του Κωνσταντίνου Καβάφη.
Στον Καβάφη η Ιθάκη αποκτά μια νέα λειτουργία.
Ο προορισμός δίνει στον άνθρωπο το ταξίδι, και το ταξίδι τού δίνει γνώση, εμπειρία και ωρίμανση.
Από εκεί προέρχεται σε μεγάλο βαθμό η σημερινή αντίληψη ότι:
σημασία δεν έχει να φτάσεις αλλά όσα έζησες καθ' οδόν.
Στον Όμηρο όμως τα πράγματα είναι διαφορετικά.
Ο Οδυσσέας θέλει πραγματικά να φτάσει.
Η Ιθάκη δεν είναι ένα πρόσχημα ώστε να ταξιδέψει.
Είναι το αντικείμενο του νόστου.
Και ο Καβάφης έγραψε και μια «Δευτέρα Οδύσσεια»
Υπάρχει όμως και ένας λιγότερο γνωστός Καβάφης.
Στη «Δευτέρα Οδύσσεια», γραμμένη στα τέλη του 19ου αιώνα, ο Οδυσσέας έχει επιστρέψει.
Έχει Ιθάκη.
Πηνελόπη.
Τηλέμαχο.
Πατέρα.
Σπίτι.
Και όμως δεν αρκείται.
Η θάλασσα ξυπνά ξανά μέσα του.
Έτσι ο Καβάφης θέτει ένα ερώτημα που ο Όμηρος σχεδόν δεν θέτει:
Τι γίνεται αν ύστερα από τόσα χρόνια περιπλάνησης επιστρέψεις και ανακαλύψεις ότι δεν χωράς πια στο σπίτι που νοσταλγούσες;
Σεφέρης: ο Οδυσσέας της ξενιτιάς και της μνήμης
Στον Γιώργο Σεφέρη ο Οδυσσέας γίνεται μορφή του σύγχρονου ανθρώπου.
Στο «Πάνω σ' έναν ξένο στίχο» είναι λιγότερο ένας μυθολογικός υπερήρωας και περισσότερο ένας άνθρωπος της διαδρομής, της νοσταλγίας και της ανθρώπινης συντροφικότητας.
Μέσα στις ιστορικές εμπειρίες του 20ού αιώνα ο Οδυσσέας μπορεί πλέον να είναι:
ο ξενιτεμένος,
ο εξόριστος,
ο πρόσφυγας,
ο στρατιώτης που επιστρέφει,
ο άνθρωπος που ψάχνει τον τόπο στον οποίο ανήκει.
Ο νόστος γίνεται έτσι μια εξαιρετικά σύγχρονη εμπειρία.
Καζαντζάκης: επέστρεψε – και ξαναφεύγει
Ο Νίκος Καζαντζάκης έκανε ίσως τη ριζικότερη ελληνική ανατροπή.
Η δική του Οδύσσεια, των 33.333 στίχων, αρχίζει ουσιαστικά εκεί όπου τελειώνει ο Όμηρος.
Ο Οδυσσέας γύρισε.
Αποκατέστησε τον οίκο του.
Και όμως:
δεν μπορεί να μείνει.
Ξαναφεύγει.
Ο καζαντζακικός Οδυσσέας μετατρέπεται σε φορέα μιας αδιάκοπης πνευματικής αναζήτησης.
Στον Όμηρο:
Πρέπει να επιστρέψω.
Στον Καζαντζάκη:
Επέστρεψα. Πρέπει τώρα να συνεχίσω.
Ρίτσος: κι αν ο άνθρωπος που επιστρέφει δεν είναι αυτός που περιμέναμε;
Ο Γιάννης Ρίτσος προχωρεί ακόμη περισσότερο στην απομυθοποίηση.
Στην «Απόγνωση της Πηνελόπης», η επιστροφή παύει να είναι αυτονόητα μια ευτυχισμένη λύση.
Ο άνθρωπος που επιστρέφει έχει αλλάξει.
Και εκείνη που περίμενε επίσης έχει αλλάξει.
Τότε το ερώτημα γίνεται σχεδόν οδυνηρό:
Αν περιμένεις κάποιον είκοσι χρόνια, περιμένεις τον πραγματικό άνθρωπο ή την εικόνα του που διατήρησες μέσα στη μνήμη σου;
Και τι γίνεται όταν ο πραγματικός άνθρωπος επιστρέψει και δεν μοιάζει πια με εκείνον που θυμάσαι;
Κι άλλοι Έλληνες Οδυσσείς
Ο Οδυσσέας συνέχισε να μεταμορφώνεται στη νεότερη ελληνική λογοτεχνία.
Ο Παλαμάς επεξεργάστηκε τη μορφή της Πηνελόπης.
Ο Εγγονόπουλος μεταμόρφωσε και απομυθοποίησε το ομηρικό υλικό.
Ο Τάκης Σινόπουλος πέρασε τον Οδυσσέα μέσα από το τραυματικό μεταπολεμικό τοπίο.
Ο Τίτος Πατρίκιος επέστρεψε στα τεχνάσματα και στις ηθικές αμφισημίες του ήρωα.
Και ο Στέλιος Ξεφλούδας, με τον χαρακτηριστικό τίτλο «Οδυσσέας χωρίς Ιθάκη», έθεσε σχεδόν ευθέως το πρόβλημα του ανθρώπου που επιστρέφει από τον πόλεμο αλλά δεν βρίσκει πλέον τον κόσμο στον οποίο πίστευε ότι θα επέστρεφε.
Αυτό το τελευταίο σημείο θα μας χρειαστεί όταν φτάσουμε ξανά στον Νόλαν.
Και διεθνώς η Οδύσσεια δεν σταμάτησε ποτέ να ξαναγράφεται
Ο ομηρικός μύθος έγινε ένας από τους πιο ανθεκτικούς μηχανισμούς της παγκόσμιας λογοτεχνίας.
Ο Δάντης τοποθέτησε τον Οδυσσέα σε μια εντελώς διαφορετική ηθική και χριστιανική κοσμολογία.
Ο Alfred Tennyson, στον Ulysses, έκανε τον ήρωα σύμβολο της αδυναμίας του ανθρώπου να σταματήσει την αναζήτηση.
Ο James Joyce, στο Ulysses, μετέφερε το ομηρικό σχήμα σε μία μόνο ημέρα στο Δουβλίνο και μετέτρεψε την επική περιπλάνηση σε εμπειρία του σύγχρονου ανθρώπου.
Η Margaret Atwood, με την Penelopiad, επέστρεψε στον μύθο από την πλευρά της Πηνελόπης και των γυναικών που η παλαιότερη αφήγηση άφηνε περισσότερο στη σκιά.
Ο Erich Auerbach χρησιμοποίησε την περίφημη ουλή του Οδυσσέα για να αναλύσει τον τρόπο με τον οποίο αφηγείται ο Όμηρος.
Οι Horkheimer και Adorno διάβασαν το επεισόδιο των Σειρήνων ως εικόνα του νεωτερικού ανθρώπου που επιβιώνει μέσω αυτοελέγχου, υπολογισμού και καταπίεσης της επιθυμίας.
Κάθε εποχή ανακάλυψε διαφορετική Οδύσσεια.
Και τώρα ο Νόλαν: τι έκανε πραγματικά;
Μπορούμε πλέον να επιστρέψουμε στην ταινία έχοντας πολύ διαφορετική εικόνα.
Ο Νόλαν κατάλαβε εξαιρετικά:
- τη μη γραμμικότητα,
- τη μνήμη,
- τη μετατροπή του ανθρώπου σε μύθο,
- τη δύναμη της αφήγησης,
- την επιστροφή,
- την οικογένεια,
- την επίδραση του πολέμου πάνω στον άνθρωπο.
Ο ίδιος έχει πει ότι ο Τηλέμαχος γνωρίζει περισσότερο τη μυθολογία του πατέρα του παρά τον ίδιο τον πατέρα του, ενώ η Πηνελόπη θυμάται τον άνθρωπο πίσω από τον μύθο.
Αυτή είναι μια πολύ ενδιαφέρουσα και ουσιαστική ανάγνωση.
Αλλά ο Νόλαν άλλαξε τον ίδιο τον Οδυσσέα
Εδώ βρίσκεται η μεγαλύτερη ίσως διαφορά.
Ο ομηρικός Οδυσσέας είναι:
- πολύτροπος,
- πανούργος,
- χαρισματικός στον λόγο,
- μεγάλος αφηγητής,
- ικανός ψεύτης,
- επιζών,
- αρχηγός,
- ηθικά αμφίσημος.
Ο Οδυσσέας του Νόλαν είναι πολύ περισσότερο:
ο άνθρωπος που επιστρέφει από έναν τρομερό πόλεμο κουβαλώντας ενοχή.
Ο ίδιος ο Νόλαν έχει εξηγήσει ότι αντιμετώπισε τη Νέκυια, την κάθοδο στον κόσμο των νεκρών, ως έκφραση των τύψεων του Οδυσσέα για τον τρόπο με τον οποίο συμπεριφέρθηκε στους άνδρες του.
Αυτό είναι απολύτως θεμιτό ως καλλιτεχνική ερμηνεία.
Αλλά είναι πολύ σύγχρονο.
Ο ήρωας προσεγγίζεται σχεδόν σαν τραυματισμένος βετεράνος που πρέπει να επεξεργαστεί τη βία στην οποία συμμετείχε.
Γι' αυτό ο Daniel Mendelsohn θεωρεί ότι ο βασανισμένος Οδυσσέας της ταινίας αρχίζει να θυμίζει περισσότερο τους άλλους ήρωες του Νόλαν παρά τον ομηρικό πολύτροπο.
Από τη μῆτιν στην ενοχή
Αν θέλαμε να συνοψίσουμε τη μεγάλη μετατόπιση, θα μπορούσαμε να πούμε ότι ο Νόλαν μεταφέρει το κέντρο:
από τη μῆτιν προς την ενοχή.
Ο Όμηρος ενδιαφέρεται για το πώς ο άνθρωπος:
- σκέφτεται,
- προσαρμόζεται,
- επιβιώνει,
- κρύβεται,
- αφηγείται,
- επιστρέφει,
- αναγνωρίζεται.
Ο Νόλαν ενδιαφέρεται πολύ περισσότερο για το:
τι κάνει στον άνθρωπο ο πόλεμος και πώς ζει μετά από αυτόν.
Και εδώ, παραδόξως, ο δικός του Οδυσσέας πλησιάζει περισσότερο κάποιους νεότερους Έλληνες Οδυσσείς —τον Σεφέρη, τον Ρίτσο, τον Σινόπουλο, ακόμη και τον «Οδυσσέα χωρίς Ιθάκη» του Ξεφλούδα— παρά τον ομηρικό ήρωα σε όλη του την πολυτροπία.
Τι λείπει ή αλλάζει στην ταινία
Οι αλλαγές δεν είναι λίγες.
Οι θεοί υποχωρούν και μετατρέπονται περισσότερο σε ψυχολογικές ή συμβολικές παρουσίες.
Η Ναυσικά και οι Φαίακες λείπουν, άρα χάνεται ένα ολόκληρο πλαίσιο ξενίας και αυτοαφήγησης.
Το επεισόδιο του Κύκλωπα αποδυναμώνει σε σημαντικό βαθμό το περίφημο παιχνίδι της ταυτότητας και του «Κανενός», άρα και την κεντρικότητα της μῆτιδος.
Η Νέκυια μετασχηματίζεται προς τη σύγχρονη ιδέα της ενοχής του βετεράνου.
Το ομηρικό τεστ του κρεβατιού της Πηνελόπης αλλάζει.
Και το τέλος επίσης διαφοροποιείται.
Αυτές δεν είναι απλώς αλλαγές πλοκής.
Αλλάζουν τι είδους ιστορία αφηγούμαστε.
Ο Δούρειος Ίππος δεν είναι η αρχή της Οδύσσειας
Αυτό είναι σημαντικό ειδικά για τον θεατή της ταινίας.
Ο Δούρειος Ίππος αναφέρεται μέσα στην Οδύσσεια.
Αλλά το έπος δεν ανοίγει με μια εκτεταμένη αναπαράσταση της άλωσης της Τροίας.
Στον Όμηρο μάλιστα η ιστορία του Ίππου εμφανίζεται μέσα από την αφήγηση του Δημόδοκου στους Φαίακες.
Ο Οδυσσέας την ακούει και συγκινείται.
Ο Νόλαν παίρνει δηλαδή κάτι που στον Όμηρο παρουσιάζεται ως μνήμη και τραγούδι και το μετατρέπει σε άμεση κινηματογραφική εμπειρία.
Και προχωρά ακόμη περισσότερο.
Ο ίδιος έχει εξηγήσει ότι για τον Σίνωνα αξιοποίησε υλικό από την Αινειάδα του Βιργιλίου, ενώ για άλλες πλευρές του μετατρωικού κόσμου στράφηκε και σε άλλες αρχαίες πηγές.
Άρα η Τροία που βλέπουμε στην οθόνη δεν είναι απλώς «η Οδύσσεια».
Είναι:
σύνθεση Ομήρου, άλλων αρχαίων παραδόσεων και Νόλαν.
Και σε ορισμένα σημεία ο ηθικός τόνος της ταινίας —η ενοχή του νικητή, η ματιά πάνω στην καταστροφή της Τροίας— πλησιάζει περισσότερο μεταγενέστερες παραδόσεις, όπως τη βιργιλιανή, παρά την ομηρική Οδύσσεια.
Και ο «νόμος του Δία» στην ταινία δεν είναι ακριβώς ο νόμος του Ομήρου
Αυτό χρειάζεται επίσης μεγάλη προσοχή.
Η ταινία δίνει ιδιαίτερη έμφαση στους «νόμους του Δία» και τους συνδέει με την ενοχή του Οδυσσέα και με πράξεις του πολέμου.
Στον Όμηρο όμως δεν έχουμε έναν κωδικοποιημένο ηθικό νόμο τον οποίο ο Οδυσσέας παραβίασε χρησιμοποιώντας τον Δούρειο Ίππο.
Έχουμε ένα πλέγμα αρχών:
- ξενία,
- ικεσία,
- θέμις,
- δίκη,
- αἰδώς,
- σεβασμός ορίων,
- ευθύνη.
Ο Ξένιος Δίας προστατεύει τον ξένο και τον ικέτη.
Αυτό είναι διαφορετικό από το να μετατρέψουμε τον Δία σε φορέα ενός ενιαίου σύγχρονου ηθικού κώδικα.
Η ταινία παίρνει λοιπόν υπαρκτές ομηρικές έννοιες και τις ανασυνθέτει για να δημιουργήσει το δικό της ηθικό σύστημα.
Και τι είπαν οι κριτικοί;
Εδώ είναι ενδιαφέρον ότι κινηματογραφικοί κριτικοί και κλασικιστές μοιάζουν συχνά να αξιολογούν δύο διαφορετικά έργα.
Ο Peter Bradshaw στον Guardian είδε ένα επιβλητικό κινηματογραφικό έπος και έδωσε ιδιαίτερη σημασία στον πόλεμο, στην επιστροφή και στη μεταμόρφωση του ήρωα.
Στην Ελλάδα, ο Χρήστος Μήτσης στο Αθηνόραμα την αντιμετώπισε ως άνιση αλλά ενδιαφέρουσα και πολυεπίπεδη αλληγορία, ανάμεσα στο χολιγουντιανό υπερθέαμα και στο υπαρξιακό δράμα.
Οι κλασικιστές υπήρξαν συχνά πιο επιφυλακτικοί.
Η Emily Hauser υποστήριξε ότι ο μετανοημένος και ψυχολογικά ευαίσθητος Οδυσσέας ανταποκρίνεται περισσότερο στις σημερινές ηθικές ανάγκες και ότι στην πορεία χάνονται ομηρικές αμφισημίες και γυναικείες φωνές.
Η Emily Wilson, μία από τις σημαντικότερες σύγχρονες μεταφράστριες της Οδύσσειας, ήταν πολύ αυστηρότερη ως προς το σενάριο και το βάθος των χαρακτήρων.
Ο Daniel Mendelsohn αναγνώρισε αντίθετα ως μεγάλο επίτευγμα τη δομή της ταινίας, αλλά θεώρησε ότι ο Οδυσσέας της έχει γίνει υπερβολικά «νολανικός».
Υπάρχουν όμως και κλασικιστές που υπερασπίστηκαν την κινηματογραφική εκδοχή, υποστηρίζοντας ότι μια πιστή διασκευή δεν χρειάζεται να επαναλαμβάνει κατά λέξη τον Όμηρο, αλλά μπορεί να μεταφέρει στο σήμερα τη δομή, τις εντάσεις και τα μεγάλα ερωτήματα του έργου.
Και ίσως εκεί βρίσκεται η δικαιότερη συζήτηση.
Άλλο ερώτημα είναι:
«Είναι μεγάλη ταινία;»
Και άλλο:
«Είναι ο Οδυσσέας του Νόλαν ο Οδυσσέας του Ομήρου;»
Δεν χρειάζεται να απαντήσουμε θετικά στο δεύτερο για να απολαύσουμε το πρώτο.
Τι είναι λοιπόν τελικά η Οδύσσεια του Νόλαν;
Ίσως η ακριβέστερη διατύπωση είναι:
Ο Νόλαν δεν κινηματογράφησε απλώς την Οδύσσεια. Έγραψε τη δική του Οδύσσεια πάνω στον Όμηρο.
Κρατά:
- τον νόστο,
- τη μνήμη,
- την οικογένεια,
- τον πόλεμο,
- τον μύθο,
- τη μη γραμμική αφήγηση,
- την επιστροφή.
Αλλά μετακινεί το κέντρο:
- από τη μῆτιν προς την ενοχή,
- από τον πολύτροπο αφηγητή προς τον τραυματισμένο βετεράνο,
- από τον κόσμο όπου θεοί και άνθρωποι ενεργούν μαζί προς μια περισσότερο σύγχρονη ψυχολογία,
- από την αποκατάσταση του οἴκου προς την ηθική αποκατάσταση του ίδιου του άνδρα.
Αυτό είναι ταυτόχρονα η δύναμη και η αδυναμία της ταινίας.
Ως έργο του Νόλαν είναι συνεπής.
Ως πλήρης εικόνα του Όμηρου είναι αναγκαστικά φτωχότερη.
Πώς πρέπει λοιπόν να δει κανείς την ταινία;
Όχι σαν μάθημα Ομήρου.
Αλλά ούτε σαν «παραποίηση» που πρέπει να απορριφθεί επειδή τόλμησε να αλλάξει το πρωτότυπο.
Η ίδια η ιστορία της Οδύσσειας είναι ιστορία επανερμηνειών.
Ο Πορφύριος την έκανε φιλοσοφική αλληγορία.
Ο Καβάφης μετέφερε το βάρος προς το ταξίδι.
Ο Σεφέρης την έκανε ποίηση της ξενιτιάς και της μνήμης.
Ο Καζαντζάκης έβαλε τον Οδυσσέα να ξαναφύγει.
Ο Ρίτσος αμφισβήτησε ακόμη και την ευτυχία της επιστροφής.
Ο Joyce την έκανε μια ημέρα στο Δουβλίνο.
Η Atwood την ξανακοίταξε από τη σκοπιά της Πηνελόπης.
Και τώρα ο Νόλαν την κάνει μια σύγχρονη ιστορία πολέμου, ενοχής, μνήμης και επιστροφής.
Η τέχνη έχει δικαίωμα να ξαναγράφει τους μύθους.
Αρκεί ο θεατής να γνωρίζει:
η ταινία είναι μια Οδύσσεια. Δεν είναι ολόκληρη η Οδύσσεια.
Και τι συμβολίζει τελικά η Οδύσσεια;
Δεν υπάρχει μία απάντηση.
Το έργο είναι πολύ μεγάλο για να χωρέσει σε ένα σύνθημα.
Μπορούμε όμως να δούμε τους βασικούς του άξονες.
Ο νόστος ρωτά αν μπορούμε πραγματικά να επιστρέψουμε.
Η μῆτις ρωτά πώς επιβιώνουμε όταν η δύναμη δεν αρκεί.
Ο Ξένιος Δίας και η ξενία θέτουν όρια στη δύναμη του ισχυρού.
Η μνήμη κρατά ζωντανό αυτό που ήμασταν.
Η λήθη απειλεί να εξαφανίσει ακόμη και τον προορισμό.
Οι Φαίακες δείχνουν τι σημαίνει πολιτισμός απέναντι στον ξένο.
Ο Δημόδοκος δείχνει πώς η εμπειρία μετατρέπεται σε αφήγηση και η αφήγηση σε μύθο.
Οι αναγνωρίσεις ρωτούν αν η ταυτότητα αντέχει στον χρόνο.
Το υφαντό της Πηνελόπης είναι χρόνος, αντίσταση και μῆτις.
Το κρεβάτι της ελιάς είναι ρίζα, κοινή μνήμη και οίκος.
Και η Ιθάκη είναι πολύ περισσότερο από ένα σημείο στον χάρτη.
Είναι η δυνατότητα να υπάρχει ακόμη κάπου ένας τόπος στον οποίο μπορείς να πεις: «εδώ ανήκω».
Το βαθύτερο ερώτημα του Ομήρου
Η Οδύσσεια δεν επέζησε σχεδόν τρεις χιλιετίες επειδή είχε έναν Κύκλωπα, μάγισσες και Σειρήνες.
Επέζησε επειδή πίσω από όλα αυτά θέτει ερωτήματα που δεν γέρασαν:
- Τι είναι σπίτι;
- Τι είναι πατρίδα;
- Τι είναι ταυτότητα;
- Τι οφείλει ο ισχυρός στον αδύναμο;
- Πότε η ευφυΐα γίνεται χειραγώγηση;
- Πόσο από τη ζωή μας ορίζουν οι περιστάσεις και πόσο οι επιλογές μας;
- Είναι η μνήμη μας το παρελθόν ή η ιστορία που έχουμε κατασκευάσει γι' αυτό;
- Μπορεί ένας άνθρωπος να επιστρέψει πραγματικά από έναν πόλεμο;
- Μπορεί να ξαναμπεί σε μια οικογένεια που έμαθε επί είκοσι χρόνια να υπάρχει χωρίς αυτόν;
Και κυρίως:
Μετά από είκοσι χρόνια πολέμου, απωλειών, επιθυμιών, ψεμάτων, περιπλάνησης και μεταμορφώσεων, όταν επιτέλους φτάσεις στην Ιθάκη, είσαι ακόμη ο άνθρωπος που κάποτε έφυγε;
Ο Καβάφης απάντησε ότι ίσως το ταξίδι είναι σημαντικότερο.
Ο Καζαντζάκης ότι η άφιξη δεν είναι ποτέ το τέλος.
Ο Ρίτσος ότι ίσως ούτε εκείνος που περίμενε μπορεί πλέον να σε αναγνωρίσει.
Ο Νόλαν ότι ο πόλεμος επιστρέφει μαζί σου.
Αλλά ο Όμηρος είχε ήδη ανοίξει το ερώτημα.
Και ίσως γι' αυτό η Οδύσσεια δεν τελείωσε ποτέ.
Κάθε εποχή βρίσκει μέσα της έναν διαφορετικό Οδυσσέα.
Ο Κρίστοφερ Νόλαν μάς έδειξε τον δικό του.
Τώρα αξίζει να γνωρίσουμε και εκείνον του Ομήρου.
Βασικές πηγές και περαιτέρω ανάγνωση
- Όμηρος, Οδύσσεια.
- Ησίοδος, Θεογονία, για τη Μήτιν και την Αθηνά.
- Αριστοτέλης, Ποιητική, για την ενότητα της πλοκής και την αναγνώριση.
- Πορφύριος, Περὶ τοῦ ἐν Ὀδυσσειᾳ τῶν Νυμφῶν Ἄντρου.
- Ευστάθιος Θεσσαλονίκης, Παρεκβολές στα ομηρικά έπη.
- Ιωάννης Θ. Κακριδής, Ομηρικά Θέματα και συναφείς ομηρικές μελέτες.
- Δ. Ν. Μαρωνίτης, Αναζήτηση και νόστος του Οδυσσέα και Ομηρικά μεγαθέματα.
- Δ. Ν. Μαρωνίτης – Λάμπρος Πόλκας, μελέτες για την αρχαϊκή επική ποίηση και την Οδύσσεια.
- Center for Hellenic Studies, Harvard University, για την προφορική ομηρική παράδοση, τη μῆτιν, τη μεταμφίεση και την αναγνώριση.
- Sheila Murnaghan, Disguise and Recognition in the Odyssey.
- Ann Bergren, μελέτες για την ύφανση, τη γυναικεία φωνή και την παραγωγή νοήματος στην αρχαία ελληνική σκέψη.
- Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας, ψηφιακοί πόροι για την Οδύσσεια και την πρόσληψη του Οδυσσέα στη νεοελληνική λογοτεχνία.
- Κ. Π. Καβάφης, Ιθάκη και Δευτέρα Οδύσσεια.
- Γιώργος Σεφέρης, Πάνω σ' έναν ξένο στίχο.
- Νίκος Καζαντζάκης, Οδύσσεια.
- Γιάννης Ρίτσος, Η Απόγνωση της Πηνελόπης.
- Christopher Nolan, συνεντεύξεις για τη δημιουργία της κινηματογραφικής Οδύσσειας.
- Daniel Mendelsohn, Artful Weaving, The New York Review of Books.
- Emily Wilson, κριτικές και μελέτες για την Οδύσσεια και την κινηματογραφική διασκευή.
- Emily Hauser, σχολιασμός της κινηματογραφικής πρόσληψης του ομηρικού έργου.
- Διεθνής και ελληνική κινηματογραφική κριτική σε The Guardian, London Review of Books, Αθηνόραμα και άλλα μέσα.
* Ινστιτούτο Ενημέρωσης και Επικοινωνίας της Υγείας – ΙΕΚΕΤΥ
Έρευνα, τεκμηρίωση και επιστημονική επιμέλεια
Πρώτη δημοσίευση: 10 Αυγούστου 2026. Νεότερη επικαιροποίηση: 10 Αυγούστου 2026.
Είμαστε Ειδησεογραφικό Μέσο για Ειδήσεις και Ιατρικά Νέα, Διαπιστευμένο στο Υπουργείο Υγείας, ένα από τα μεγαλύτερα portal υγείας της χώρας. Γράφουν και Υπογράφουν Ιατροί, υγειονομικοί, συντάκτες υγείας μέλη σε Ενώσεις Συντακτών. Η εγκυρότητα ελέγχεται από το ΙΕΚΕΤΥ - Ινστιτούτο Ενημέρωσης και Επικοινωνίας της Υγείας
Δεν υπάρχουν σχόλια
Δημοσίευση σχολίου