Τζόναθαν: 194 ετών και τα κύτταρά του κρατούν κάτι από τη «νεότητά» τους – Τι αποκάλυψε το DNA του

 medlabnews.gr iatrikanea

Είναι 194 ετών, γεννήθηκε περίπου το 1832 και εξακολουθεί να ζει στο νησί της Αγίας Ελένης, στον Νότιο Ατλαντικό. Ο Τζόναθαν, η γηραιότερη γνωστή χερσαία ζωντανή ύπαρξη στον κόσμο, δεν αποτελεί πλέον μόνο ένα εκπληκτικό παράδειγμα μακροζωίας. Οι επιστήμονες κατάφεραν να κοιτάξουν μέσα στο DNA του και ανακάλυψαν ότι σε ορισμένα σημεία τα κύτταρά του μοιάζουν να έχουν διατηρήσει χαρακτηριστικά πολύ νεότερου οργανισμού.

Η νέα έρευνα, που δημοσιεύθηκε στο επιστημονικό περιοδικό Science Advances, επιχειρεί να απαντήσει σε ένα από τα μεγαλύτερα ερωτήματα της βιολογίας: πώς ορισμένα ζώα καταφέρνουν να ζουν για αιώνες και ταυτόχρονα να αποφεύγουν για τόσο μεγάλο χρονικό διάστημα πολλές από τις ασθένειες που συνοδεύουν τη γήρανση.

Ο Τζόναθαν είναι γιγάντια χελώνα Aldabra (Aldabrachelys gigantea). Οι επιστήμονες ανέλυσαν τόσο το γονιδίωμά του όσο και το επιγονιδίωμά του, δηλαδή τις χημικές μεταβολές που επηρεάζουν το ποια γονίδια ενεργοποιούνται ή απενεργοποιούνται χωρίς να αλλάζει η ίδια η αλληλουχία του DNA.

Jonathan (left) arrived in St Helena in 1882. Photographer: A L Innes.

Η ηλικία αφήνει σταδιακά ένα είδος μοριακού «θορύβου» στα κύτταρα. Με το πέρασμα των ετών οι μηχανισμοί που ελέγχουν τη λειτουργία των γονιδίων τείνουν να γίνονται λιγότερο οργανωμένοι. Οι ερευνητές πράγματι εντόπισαν στον Τζόναθαν πολλά από τα αναμενόμενα σημάδια ενός εξαιρετικά ηλικιωμένου οργανισμού. Όμως μέσα σε αυτό το γηρασμένο επιγονιδίωμα υπήρχε μια εντυπωσιακή εξαίρεση.

Σε συγκεκριμένες περιοχές που ρυθμίζουν γονίδια κρίσιμα για τη λειτουργία των κυττάρων, η επιγενετική οργάνωση παρέμενε πολύ περισσότερο σταθερή από όσο θα περίμεναν οι επιστήμονες για ένα ζώο ηλικίας σχεδόν δύο αιώνων.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσίασαν περιοχές που σχετίζονται με τα μιτοχόνδρια, τα μικροσκοπικά οργανίδια που παράγουν την ενέργεια που χρειάζονται τα κύτταρα για να λειτουργήσουν. Η μιτοχονδριακή δυσλειτουργία αποτελεί έναν από τους βασικούς βιολογικούς μηχανισμούς που έχουν συσχετιστεί με τη γήρανση.

Οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι εκατοντάδες ρυθμιστικές περιοχές του DNA του Τζόναθαν εμφάνιζαν ασυνήθιστα χαμηλή «εντροπία μεθυλίωσης» – με απλούστερα λόγια, παρουσίαζαν πολύ μεγαλύτερη τάξη και σταθερότητα από αυτή που θα περίμενε κανείς σε έναν οργανισμό 194 ετών.

Αυτή η διατήρηση της επιγενετικής τάξης φαίνεται να αφορά λειτουργίες όπως η παραγωγή ενέργειας, η επιδιόρθωση βλαβών του DNA και η επεξεργασία του RNA. Οι επιστήμονες θεωρούν ότι η αποτελεσματική παραγωγή ενέργειας μπορεί να επιτρέπει στα κύτταρα να συνεχίζουν να διαθέτουν τους απαιτούμενους πόρους για τη διατήρηση και την επιδιόρθωση του γενετικού τους υλικού.

Η γονιδιωματική ανάλυση αποκάλυψε επίσης 287 γενετικές παραλλαγές του Τζόναθαν που παρουσιάζουν ιδιαίτερο ενδιαφέρον. Αφορούν βιολογικούς μηχανισμούς που συνδέονται με την επιδιόρθωση του DNA, τη φλεγμονή, τη ρύθμιση της ινσουλίνης, τη διατήρηση των τελομερών και την καταστολή της ανάπτυξης όγκων.

Αυτό δεν σημαίνει ότι οι επιστήμονες ανακάλυψαν ένα και μοναδικό «γονίδιο της μακροζωίας». Το αντίθετο: τα δεδομένα υποδεικνύουν ότι η εξαιρετικά μεγάλη διάρκεια ζωής πιθανότατα προκύπτει από έναν συνδυασμό πολλών διαφορετικών μηχανισμών που επιτρέπουν στα κύτταρα να αντιμετωπίζουν καλύτερα τις βλάβες που συσσωρεύονται με τον χρόνο.

Το εύρημα έχει ιδιαίτερη σημασία επειδή ενισχύει μια θεωρία που κερδίζει συνεχώς έδαφος στη βιολογία της γήρανσης: δεν αρκεί ένας οργανισμός να διαθέτει «καλά γονίδια». Εξίσου σημαντικό μπορεί να είναι να διατηρεί για δεκαετίες ή ακόμη και αιώνες την ικανότητα να χρησιμοποιεί αυτά τα γονίδια με σταθερό και ελεγχόμενο τρόπο.

Οι γιγάντιες χελώνες είχαν ήδη τραβήξει την προσοχή των ερευνητών. Προηγούμενες γονιδιωματικές μελέτες είχαν δείξει ότι διαθέτουν ιδιαίτερες παραλλαγές σε γονίδια που σχετίζονται με την επιδιόρθωση του DNA, τη φλεγμονώδη απόκριση, τη συντήρηση των τελομερών και την προστασία έναντι του καρκίνου.

Η περίπτωση του Τζόναθαν όμως είναι μοναδική. Πρόκειται για έναν συγκεκριμένο ζωντανό οργανισμό που έχει φτάσει σε ηλικία την οποία ελάχιστα σπονδυλωτά μπορούν να προσεγγίσουν, επιτρέποντας στους επιστήμονες να εξετάσουν τι έχει συμβεί στο γενετικό και επιγενετικό του υλικό μετά από σχεδόν δύο αιώνες ζωής.

Ο Τζόναθαν πιστεύεται ότι εκκολάφθηκε περίπου το 1832. Μεταφέρθηκε στην Αγία Ελένη το 1882 από τις Σεϋχέλλες και ήταν ήδη πλήρως ανεπτυγμένος, γεγονός που χρησιμοποιήθηκε για την εκτίμηση της ηλικίας του. Έκτοτε ζει στους κήπους του Plantation House, της επίσημης κατοικίας του κυβερνήτη της Αγίας Ελένης.

Για να αντιληφθεί κανείς την ηλικία του, όταν γεννήθηκε ο Τζόναθαν η βασίλισσα Βικτωρία δεν είχε ακόμη ανέβει στον βρετανικό θρόνο και ο Κάρολος Δαρβίνος δεν είχε ακόμη πραγματοποιήσει το ιστορικό ταξίδι του με το HMS Beagle που θα συνέβαλε στη διαμόρφωση της θεωρίας της εξέλιξης.

Παρά την εξαιρετικά προχωρημένη ηλικία του, ο Τζόναθαν εξακολουθεί να έχει καλή όρεξη και να κινείται στους χώρους όπου ζει. Έχει εμφανίσει, όπως είναι αναμενόμενο, προβλήματα που σχετίζονται με την ηλικία, μεταξύ των οποίων απώλεια όρασης, και βρίσκεται υπό συστηματική κτηνιατρική φροντίδα.

Μάλιστα, τον Απρίλιο του 2026 χρειάστηκε να παρέμβει επίσημα η κυβέρνηση της Αγίας Ελένης για να διαψεύσει ψευδείς αναρτήσεις που είχαν διαδοθεί στο διαδίκτυο ότι ο διάσημος Τζόναθαν είχε πεθάνει. Η ανακοίνωση επιβεβαίωσε ότι ήταν ζωντανός και συνέχιζε κανονικά την καθημερινότητά του.

Οι επιστήμονες πάντως είναι ιδιαίτερα προσεκτικοί ως προς το τι μπορεί να σημαίνουν τα ευρήματα για τον άνθρωπο. Πρόκειται ουσιαστικά για τη μελέτη ενός εξαιρετικού ζώου και δεν μπορεί να αποδειχθεί ότι οι συγκεκριμένες γενετικές και επιγενετικές ιδιαιτερότητες είναι από μόνες τους η αιτία της μακροζωίας του.

Το περιβάλλον, ο μεταβολισμός, η εξελικτική ιστορία του είδους και πολλοί άλλοι παράγοντες μπορεί επίσης να έχουν συμβάλει στο γεγονός ότι ο Τζόναθαν έφτασε σχεδόν τα δύο εκατοντάδες χρόνια.

Ωστόσο, η σημασία της έρευνας είναι μεγάλη. Η φύση διαθέτει οργανισμούς που έχουν καταφέρει εξελικτικά να καθυστερούν ορισμένες από τις κυτταρικές βλάβες της γήρανσης. Η κατανόηση αυτών των μηχανισμών μπορεί στο μέλλον να βοηθήσει τους επιστήμονες να κατανοήσουν καλύτερα όχι απλώς πώς μπορεί να παραταθεί η ζωή, αλλά κυρίως πώς μπορεί να παραταθεί η περίοδος ζωής χωρίς σοβαρές ασθένειες.

Και έτσι ο Τζόναθαν, ο οποίος έχει ήδη παρακολουθήσει σχεδόν δύο αιώνες ανθρώπινης ιστορίας να περνούν γύρω του, μπορεί να προσφέρει κάτι ακόμη πιο πολύτιμο: ένα παράθυρο στους μηχανισμούς με τους οποίους ορισμένα κύτταρα καταφέρνουν να αντιστέκονται στον χρόνο.