Έρχονται πόλεμοι για το νερό; Ο κόσμος μπήκε στην εποχή της «υδατικής χρεοκοπίας»

 

του Αλέξανδρου Γιατζίδη, M.D., Γενικού Διευθυντή Ινστιτούτου Ενημέρωσης και Επικοινωνίας της Υγείας, ΙΕΚΕΤΥ, για το medlabnews.gr iatrikanea

Το 2022, όταν η Ευρώπη αντιμετώπιζε τη χειρότερη ξηρασία των τελευταίων περίπου 500 ετών, το ενδεχόμενο συγκρούσεων για το νερό ακουγόταν σε πολλούς υπερβολικό.

Τέσσερα χρόνια αργότερα, η προειδοποίηση δεν αποτελεί πλέον μακρινό σενάριο. Η λειψυδρία επηρεάζει ήδη την παραγωγή τροφίμων, την ηλεκτροπαραγωγή, τη βιομηχανία, τη ναυσιπλοΐα, τον τουρισμό και την καθημερινή υδροδότηση εκατομμυρίων ανθρώπων.

Τον Ιανουάριο του 2026, επιστήμονες του Πανεπιστημίου των Ηνωμένων Εθνών εισήγαγαν έναν ακόμη πιο ανησυχητικό όρο: «παγκόσμια υδατική χρεοκοπία».

Με τον όρο αυτό δεν περιγράφουν μια προσωρινή περίοδο ανομβρίας. Περιγράφουν περιοχές στις οποίες η κατανάλωση νερού υπερβαίνει συστηματικά τη φυσική αναπλήρωσή του, ενώ έχουν ήδη υποστεί μη αναστρέψιμη ή εξαιρετικά δύσκολα αναστρέψιμη βλάβη υπόγειοι υδροφορείς, λίμνες, υγρότοποι, ποτάμια και εδάφη. άνθρωποι χωρίς ασφαλές νερό

Η Παγκόσμια Έκθεση των Ηνωμένων Εθνών για την Ανάπτυξη των Υδάτινων Πόρων του 2026 καταγράφει ότι:

• 2,1 δισεκατομμύρια άνθρωποι εξακολουθούν να μην έχουν πρόσβαση σε ασφαλώς διαχειριζόμενο πόσιμο νερό.
• Περίπου ο μισός παγκόσμιος πληθυσμός βιώνει σοβαρή λειψυδρία τουλάχιστον για ένα μέρος του έτους.
• Οι γυναίκες και τα κορίτσια δαπανούν συνολικά περίπου 250 εκατομμύρια ώρες κάθε ημέρα για τη συλλογή νερού.
• Η γεωργία απορροφά περίπου το 70% των παγκόσμιων απολήψεων γλυκού νερού.
• Τα υπόγεια ύδατα καλύπτουν περίπου το 50% της οικιακής κατανάλωσης και περισσότερο από το 40% του νερού άρδευσης παγκοσμίως. υδροφορέων λειτουργεί όπως η ανεξέλεγκτη ανάληψη χρημάτων από έναν τραπεζικό λογαριασμό χωρίς νέες καταθέσεις. Για ένα διάστημα το σύστημα συνεχίζει να λειτουργεί. Κάποια στιγμή, όμως, το φυσικό απόθεμα εξαντλείται ή υποβαθμίζεται σε τέτοιο βαθμό ώστε η αποκατάστασή του να απαιτεί δεκαετίες, τεράστιο κόστος ή να καθίσταται πρακτικά αδύνατη.

Έρχονται πραγματικά «πόλεμοι για το νερό»;

Το νερό σπάνια αποτελεί τη μοναδική αιτία ενός πολέμου μεταξύ κρατών. Είναι όμως όλο και συχνότερα:

• αιτία τοπικών συγκρούσεων,
• παράγοντας που επιδεινώνει προϋπάρχουσες πολιτικές και εθνοτικές εντάσεις,
• μέσο πίεσης ή πολεμικό όπλο,
• στόχος επιθέσεων,
• θύμα πολεμικών επιχειρήσεων, όταν καταστρέφονται φράγματα, δίκτυα ύδρευσης και εγκαταστάσεις επεξεργασίας.

Η βάση δεδομένων Water Conflict Chronology του Pacific Institute κατέγραψε 420 περιστατικά βίας που συνδέονταν με το νερό το 2024, αριθμό αυξημένο κατά περίπου 20% σε σχέση με το 2023 και κατά 78% σε σχέση με το 2022. Το 2000 είχαν καταγραφεί μόλις 24 ανάλογα περιστατικά. εν σημαίνουν ότι καταγράφηκαν 420 διακρατικοί «πόλεμοι για το νερό». Περιλαμβάνουν συγκρούσεις μεταξύ αγροτών και κτηνοτρόφων, επεισόδια για πηγάδια ή αρδευτικά δικαιώματα, βίαιες διαδηλώσεις, επιθέσεις σε υδραγωγεία και χρήση υδάτινων υποδομών ως όπλων σε υφιστάμενους πολέμους.

Ο ΟΗΕ επισημαίνει, παράλληλα, ότι ιστορικά έχουν υπάρξει περισσότερες περιπτώσεις συνεργασίας παρά πολέμου γύρω από τους υδάτινους πόρους. Ωστόσο, το 60% των παγκόσμιων ροών γλυκού νερού προέρχεται από διασυνοριακές λεκάνες, ενώ 153 χώρες μοιράζονται ποτάμια, λίμνες ή υπόγειους υδροφορείς. Όταν δεν υπάρχουν λειτουργικές συμφωνίες, η μείωση του διαθέσιμου νερού μπορεί να προκαλέσει κοινωνική αναταραχή και διεθνείς εντάσεις. νει ξανά το 2026

Η ξηρασία δεν αποτελεί πλέον πρόβλημα μόνο της Αφρικής, της Μέσης Ανατολής ή της Κεντρικής Ασίας.

Στην έκθεσή του της 31ης Ιουλίου 2026, το Κοινό Κέντρο Ερευνών της Ευρωπαϊκής Επιτροπής διαπιστώνει επιδείνωση της ξηρασίας στην κεντρική και ανατολική Ευρώπη, αλλά και επιδείνωση των συνθηκών στη δυτική Ευρώπη. Η έλλειψη βροχοπτώσεων, οι ασυνήθιστα υψηλές θερμοκρασίες και οι ισχυροί καύσωνες έχουν οδηγήσει σε χαμηλή εδαφική υγρασία, μειωμένες ροές ποταμών και αυξημένη πίεση στις καλλιέργειες. ωπαϊκό Οργανισμό Περιβάλλοντος, περίπου το 30% της έκτασης και το 33% του πληθυσμού της Ευρωπαϊκής Ένωσης επηρεάζονται, κατά μέσο όρο, από συνθήκες λειψυδρίας τουλάχιστον για ένα τρίμηνο κάθε έτους.

Στη νότια Ευρώπη το πρόβλημα είναι εντονότερο. Περίπου το 30% του πληθυσμού ζει σε περιοχές με μόνιμη πίεση στους υδάτινους πόρους, ενώ το ποσοστό μπορεί να φτάσει έως και το 70% κατά τη θερινή περίοδο. Η Ελλάδα, η Ιταλία, η Ισπανία, η Πορτογαλία, η Μάλτα και η Κύπρος βρίσκονται μεταξύ των πλέον εκτεθειμένων χωρών. ετωπίζει μόνο πρόβλημα ποσότητας. Μόλις το 37% των επιφανειακών υδάτινων σωμάτων της βρίσκεται σε καλή ή υψηλή οικολογική κατάσταση και μόνο το 29% σε καλή χημική κατάσταση. Επομένως, ακόμη και όταν υπάρχει νερό, δεν είναι πάντοτε κατάλληλο ή οικονομικά εύκολο να χρησιμοποιηθεί. η εικόνα στην Αττική, συναγερμός στα νησιά

Η Ελλάδα παρουσιάζει έντονες γεωγραφικές και εποχικές αντιθέσεις. Οι βροχοπτώσεις συγκεντρώνονται κυρίως στη δυτική χώρα και τους χειμερινούς μήνες, ενώ η μεγαλύτερη κατανάλωση καταγράφεται το καλοκαίρι και σε περιοχές με περιορισμένα φυσικά αποθέματα.

Το 2026, επτά ελληνικά νησιά κηρύχθηκαν σε κατάσταση έκτακτης ανάγκης λόγω λειψυδρίας. Στην Αστυπάλαια, ο βασικός ταμιευτήρας είχε περιοριστεί τον Ιούλιο περίπου στο ένα έκτο της χωρητικότητάς του. Η θερινή κατανάλωση έφτανε περίπου τα 900 κυβικά μέτρα ημερησίως, με αποτέλεσμα να διακοπεί η παροχή νερού προς αγροτικές εκμεταλλεύσεις και να επισπευσθεί η εγκατάσταση προσωρινής μονάδας αφαλάτωσης. πολλαπλασιάζεται κατά την τουριστική περίοδο. Σε ορισμένες περιπτώσεις ο θερινός πληθυσμός γίνεται πέντε ή δέκα φορές μεγαλύτερος από τον μόνιμο, την ίδια ακριβώς περίοδο που οι βροχοπτώσεις είναι ελάχιστες και η εξάτμιση βρίσκεται στο υψηλότερο επίπεδο.

Το Υπουργείο Περιβάλλοντος και Ενέργειας ενέκρινε τον Ιανουάριο του 2026 συνολικά 42 έργα αντιμετώπισης της λειψυδρίας, προϋπολογισμού 75,56 εκατομμυρίων ευρώ. Τα έργα περιλαμβάνουν μονάδες αφαλάτωσης, αντικατάσταση δικτύων, δεξαμενές, αγωγούς και αξιοποίηση πηγαίων νερών σε νησιωτικές και ηπειρωτικές περιοχές. ης Αττικής

Η εικόνα των ταμιευτήρων που υδροδοτούν την Αττική είναι το 2026 αισθητά καλύτερη σε σύγκριση με το ιδιαίτερα δύσκολο 2025, μετά τις αυξημένες χειμερινές βροχοπτώσεις.

Στις 27 Ιουλίου 2026, το συνολικό απολήψιμο απόθεμα σε Εύηνο, Μαραθώνα, Μόρνο και Υλίκη ανερχόταν σε περίπου 680,3 εκατομμύρια κυβικά μέτρα, έναντι 511,5 εκατομμυρίων κυβικών μέτρων την ίδια ημερομηνία του 2025 — αύξηση περίπου 33%.

Ωστόσο, μέσα σε μόλις επτά ημέρες, από τις 20 έως τις 27 Ιουλίου 2026, τα συνολικά αποθέματα μειώθηκαν κατά περίπου 12,1 εκατομμύρια κυβικά μέτρα. Η βελτίωση, επομένως, προσφέρει σημαντική ανάσα, αλλά δεν δικαιολογεί εφησυχασμό ούτε αναιρεί τη μακροχρόνια ανάγκη προστασίας των αποθεμάτων. πορεί να γίνει δυσκολότερο πρόβλημα από την ενέργεια

Η ενέργεια μπορεί, τουλάχιστον θεωρητικά, να παραχθεί από διαφορετικές πηγές: ήλιο, άνεμο, υδροηλεκτρικά έργα, πυρηνική ενέργεια, φυσικό αέριο ή άλλα καύσιμα.

Το νερό δεν έχει πραγματικό υποκατάστατο.

Επιπλέον:

1. Είναι βαρύ και δαπανηρό να μεταφερθεί σε μεγάλες αποστάσεις.
2. Πρέπει να βρίσκεται στην κατάλληλη ποσότητα και ποιότητα, στον σωστό τόπο και χρόνο.
3. Η αφαλάτωση χρειάζεται ενέργεια, ακριβές υποδομές και σωστή διαχείριση της παραγόμενης άλμης.
4. Η υπεράντληση μπορεί να προκαλέσει καθίζηση εδαφών και υφαλμύρινση παράκτιων υδροφορέων.
5. Η καταστροφή ενός υπόγειου υδροφορέα μπορεί να χρειάζεται δεκαετίες ή αιώνες για να αποκατασταθεί.

Νερό και ενέργεια, άλλωστε, δεν αποτελούν δύο ανεξάρτητες κρίσεις. Η παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας χρειάζεται νερό για ψύξη, εξόρυξη, επεξεργασία καυσίμων και υδροηλεκτρική παραγωγή. Αντίστροφα, η άντληση, μεταφορά, επεξεργασία και αφαλάτωση του νερού απαιτούν ενέργεια. Όπως συνοψίζει ο Διεθνής Οργανισμός Ενέργειας: η ενεργειακή ασφάλεια εξαρτάται από το νερό και η υδατική ασφάλεια από την ενέργεια. ς λειψυδρίας

Η έλλειψη νερού δεν σημαίνει μόνο περιορισμούς στο πότισμα ή χαμηλότερη πίεση στις βρύσες.

Μπορεί να προκαλέσει:

• μείωση της αγροτικής παραγωγής και αύξηση των τιμών των τροφίμων,
• εγκατάλειψη καλλιεργειών και απώλεια εισοδήματος για τους παραγωγούς,
• περιορισμό της υδροηλεκτρικής παραγωγής,
• προβλήματα ψύξης σε θερμικούς και πυρηνικούς σταθμούς,
• διακοπές στη βιομηχανική παραγωγή,
• επιβάρυνση του τουρισμού,
• επιδείνωση της ποιότητας του νερού,
• αύξηση υδατογενών νοσημάτων όταν υποβαθμίζονται οι υποδομές ύδρευσης και αποχέτευσης,
• εσωτερική και διασυνοριακή μετανάστευση,
• κοινωνικές συγκρούσεις για την κατανομή ενός ολοένα πιο περιορισμένου πόρου.

Τι πρέπει να γίνει

Η αντιμετώπιση της λειψυδρίας δεν μπορεί να βασίζεται μόνο στην κατασκευή νέων φραγμάτων ή μονάδων αφαλάτωσης.

Απαιτείται συνδυασμός μέτρων:

• άμεσος εντοπισμός και περιορισμός των διαρροών στα δίκτυα,
• επαναχρησιμοποίηση επεξεργασμένων λυμάτων για άρδευση και βιομηχανική χρήση,
• προστασία των υπόγειων υδροφορέων από υπεράντληση και ρύπανση,
• έξυπνη άρδευση και επιλογή καλλιεργειών κατάλληλων για το τοπικό κλίμα,
• συλλογή και αποθήκευση βρόχινου νερού,
• αποκατάσταση υγροτόπων και δασικών οικοσυστημάτων,
• αφαλάτωση με χαμηλότερο ενεργειακό και περιβαλλοντικό αποτύπωμα,
• συστηματική παρακολούθηση των αποθεμάτων και της κατανάλωσης,
• δίκαιη τιμολόγηση που αποτρέπει τη σπατάλη, χωρίς να στερεί το νερό από τα ευάλωτα νοικοκυριά,
• συμφωνίες συνεργασίας για τις διασυνοριακές λεκάνες απορροής.

Η Ευρωπαϊκή Στρατηγική Ανθεκτικότητας στο Νερό θέτει στόχο βελτίωσης της αποδοτικότητας της χρήσης νερού κατά τουλάχιστον 10% έως το 2030. Ωστόσο, οι ευρωπαϊκοί θεσμοί εκτιμούν ότι, με τις σημερινές τάσεις, είναι μάλλον απίθανο να μειωθούν αισθητά οι περιοχές που αντιμετωπίζουν λειψυδρία μέχρι το τέλος της δεκαετίας. να γίνει αιτία σύγκρουσης ή γέφυρα ειρήνης

Οι «πόλεμοι για το νερό» δεν αποτελούν αναπόφευκτη μοίρα.

Η λειψυδρία μετατρέπεται σε σύγκρουση όταν συνδυάζεται με φτώχεια, ανισότητα, κακή διακυβέρνηση, διαφθορά, ανεπαρκείς υποδομές και απουσία συνεργασίας.

Το ίδιο νερό που μπορεί να αποτελέσει πηγή αντιπαράθεσης μπορεί επίσης να οδηγήσει κράτη, περιφέρειες και κοινωνίες σε κοινές συμφωνίες, επενδύσεις και μηχανισμούς αμοιβαίας προστασίας.

Το βέβαιο είναι ότι η εποχή κατά την οποία το νερό θεωρούνταν ανεξάντλητος και σχεδόν δωρεάν φυσικός πόρος έχει τελειώσει.

Η επόμενη μεγάλη παγκόσμια κρίση δεν θα αφορά μόνο την τιμή της ενέργειας. Θα αφορά το εάν θα υπάρχει αρκετό καθαρό νερό για να παραχθούν τρόφιμα και ηλεκτρική ενέργεια, να λειτουργήσουν οι πόλεις και να προστατευθεί η υγεία δισεκατομμυρίων ανθρώπων.

Πρώτη δημοσίευση παλαιότερου σχετικού άρθρου: 31 Αυγούστου 2022
Νέο άρθρο – τελευταία ενημέρωση: 5 Αυγούστου 2026

Διαβάστε επισης