Ο Έλληνας ηλικιωμένος, ο στυλοβάτης της Ελληνικής οικογένειας, έχει ανάγκη στήριξης.

του Αλέξανδρου Γιατζίδη, διευθυντή σύνταξης medlabnews.gr iatrikanea

Η Παγκόσμια Ημέρα των Ηλικιωμένων, γνωστή και ως «Παγκόσμια Ημέρα για την Τρίτη Ηλικία» εορτάζεται κάθε χρόνο την 1η Οκτωβρίου. Υιοθετήθηκε από τη Γενική Συνέλευση του ΟΗΕ το 1990, για να αποτίσει τον οφειλόμενο φόρο τιμής στους ηλικιωμένους, αλλά και να επισημάνει τα προβλήματα, που αντιμετωπίζουν.

Σύμφωνα με τα κριτήρια του Ο.Η.Ε., όταν το ποσοστό του πληθυσμού άνω των 65 χρόνων μιας χώρας είναι άνω του 7%, χαρακτηρίζεται ως γερασμένη. Η Ελλάδα γερνάει, με το ποσοστό των ηλικιωμένων στη χώρα μας να είναι σήμερα άνω του 19% και να αναμένεται να φτάσει το 24% το 2020. Η δημογραφική γήρανση του πληθυσμού, καθώς και η πρόοδος της ιατρικής επιστήμης έχουν οδηγήσει στην αύξηση των ηλικιωμένων ατόμων που πάσχουν από χρόνιες νόσους. Το μεγάλο στοίχημα για όλους μας είναι τα επιπλέον χρόνια ζωής να είναι χρόνια με ποιότητα και όχι χρόνια αναπηρίας.

• Στην Ελλάδα οι υπερήλικες αποτελούν το 19% του γενικού πληθυσμού.
• Κάθε πέντε χρόνια προστίθενται στην προχωρημένη ηλικία πάνω από 100.000 άτομα.
• Τα άτομα άνω των 70 ετών, ενώ αποτελούν το 10% του πληθυσμού, απασχολούν το 50% των νοσοκομειακών κλινών και ειδικότερα το 25% των κλινών για οξέα περιστατικά. Οι υπερήλικες καλύπτουν το 25% των συνολικών ημερών νοσηλείας στα νοσοκομεία. Το 70% των υπερηλίκων έχουν περισσότερες της μιας συνοδούς νόσους.
• Το 25% των υπερηλίκων παίρνει περισσότερα από πέντε φάρμακα.
• Από άνοια πάσχουν 150.000-200.000 ασθενείς στη χώρα μας. Ο αντίστοιχος αριθμός για την Ευρώπη ανέρχεται σε 10.000.000, ενώ παγκοσμίως καταγράφονται 44.000.000 ασθενείς.
• Το 52% όλων των καρκίνων στις γυναίκες και το 59% στους άνδρες διαγιγνώσκεται σε άτομα άνω των 65 ετών.
• Πάνω από το 66% των θανάτων από καρκίνο συμβαίνει σε ασθενείς ηλικίας άνω των 65 ετών. Οι καρκίνοι είναι υπεύθυνοι σαν πρώτη αιτία θανάτου στο φάσμα ηλικίας μεταξύ 65 και 74 ετών και η δεύτερη αιτία θανάτου μετά τα 75 χρόνια.

Στη σύγχρονη εποχή, οι ηλικιωμένοι παίζουν σημαντικότατο ρόλο,  όχι μόνο με τη  μετάδοση των εμπειριών και των γνώσεων τους, αλλά και με τη βοήθεια που δίνουν στα παιδιά τους, βοηθώντας τα οικονομικά και αναλαμβάνοντας την φροντίδα των εγγονών τους. Σύμφωνα με μελέτες, ο μέσος  χρόνος  που διαθέτουν οι ηλικιωμένοι  ημερησίως, για να φροντίσουν οικείους τους που έχουν ανάγκη, κυμαίνεται από 200 έως 315 λεπτά.  Αντιθέτως, οι νεώτεροι άνθρωποι, αφιερώνουν μόλις 50 λεπτά, για να φροντίσουν κάποιον που τους έχει ανάγκη, καθώς δεν μπορούν να διαθέσουν περισσότερο χρόνο.

Μια θηλιά στο λαιμό του κάθε Έλληνα ηλικιωμένου.

Δυστυχώς τα πράγματα όπως διαμορφώνονται στην χώρα μας αναμένονται να είναι δραματικά για τους ηλικιωμένους της. Και αυτό γιατί οι Έλληνες ηλικιωμένοι είναι οι άμεσα ανήμποροι, που επλήγησαν όλα αυτά τα χρόνια της κρίσης από την μείωση των συντάξεων, τις περικοπές των ασφαλιστικών παροχών των κρατικών ταμείων,  τις περικοπές στα φάρμακα, αλλά και στις κοινωνικές υπηρεσίες.

Και δεν έφταναν αυτά προστέθηκε και η πανδημία που έπληξε κυρίως τους ηλικιωμένους, όπου πολλοί ασθένησαν και αρκετοί πέθαναν ενώ πολλοί ταλαιπωρούνται με τα long covid συμπτώματα.

Κάθε μέρα που περνά με την ακρίβεια, με την δυστυχία που μεταφέρεται από τα ραδιοτηλεοπτικά μέσα και με τις καθημερινές αντιξοότητες, μια θηλιά στο λαιμό του κάθε Έλληνα ηλικιωμένου.

Και το κακό δεν τελειώνει εκεί, γιατί ο ηλικιωμένος στην σημερινή Ελλάδα βρίσκεται να υποφέρει από την εγκληματικότητα, μια και είναι τα πρώτα εύκολα θύματα των πολλών πια εγκληματιών που μαστίζουν την Ελληνική επικράτεια.

Ο Έλληνας ηλικιωμένος ήταν ο στυλοβάτης της Ελληνικής οικογένειας, πολλές δεκαετίες. Ήταν αυτός που με το περίσσευμα της σύνταξής του  στήριζε σε πολλά σπίτια το ελληνικό εισόδημα. Ήταν αυτός που με την συνταξούλα του βοηθούσε τα άνεργα μικρά παιδιά της οικογενείας και ήταν αυτός που συμπλήρωνε για το δάνειο του σπιτιού ή των σπουδών.

Είναι ανάγκη να γίνει κοινή συνείδηση όλων ότι τα άτομα της Τρίτης Ηλικίας αποτελούν αναπόσπαστο μέρος της κοινωνίας και ενεργό μέρος του κοινωνικού συνόλου. Η βασική προσπάθεια για τον ηλικιωμένο είναι η διατήρηση της αυτονομίας του, της αυτάρκειάς του και της ποιότητας της ζωής του. Οι ηλικιωμένοι πρέπει να αισθάνονται, στους δύσκολους καιρούς που διανύουμε πως η κοινωνία δεν τους παραμελεί.

Ας ελπίσουμε στην ευαισθησία της ελληνικής κοινωνίας, στο να μην αφήσει τον Έλληνα ηλικιωμένο στην τύχη του και ο καθένας να φροντίσει τώρα περισσότερο από ποτέ να σταθούμε σε όλους αυτούς τους ανθρώπους που έχουν την ανάγκη μας, γιατί στο τέλος πρέπει να σκεφτόμαστε ότι «εκεί που είναι θα πάμε». Και βέβαια δεν έχουμε καμιά διάθεση να μείνει η Ελληνική κοινωνία χωρίς την δυναμική, των ηλικιωμένων της.

Διαβάστε επίσης

Η ψυχική υγεία των ηλικιωμένων στην Ελλάδα της οικονομικής κρίσης. Παγκόσμια Ημέρα Ψυχικής Υγείας

Μαζωνάκης: Τρία προειδοποιητικά σημάδια πριν μπει στο μηχάνημα – Λιποθυμία, πόνος στην ωμοπλάτη και πτώση

επιμέλεια medlabnews.gr iatrikanea

ΝΕΟ ΣΤΟΙΧΕΙΟ: Έντονος πόνος στην ωμοπλάτη επί τρεις ημέρες

Ένα ακόμη στοιχείο έρχεται να προστεθεί στην εικόνα των ημερών που προηγήθηκαν του θανάτου του Γιώργου Μαζωνάκη.

Ο δικηγόρος Γιάννης Μαρακάκης αποκάλυψε ότι, σύμφωνα με πληροφορίες που έλαβε από κοινό περιβάλλον και κοινό ψυχοθεραπευτή και γιατρό, ο τραγουδιστής είχε αναφέρει ήδη τρεις ημέρες πριν από το μοιραίο ραντεβού έναν πολύ έντονο πόνο στην περιοχή της ωμοπλάτης, ο οποίος αντανακλούσε προς τον ώμο.

Σύμφωνα με τον κ. Μαρακάκη, ο ίδιος ο Μαζωνάκης θεωρούσε ότι η ενόχληση ήταν πιθανότατα ορθοπεδικής προέλευσης.

Η πληροφορία αυτή δεν αποτελεί ιατρική διάγνωση ούτε προκύπτει μέχρι στιγμής από δημοσιοποιημένο ιατρικό φάκελο. Αποκτά όμως ιδιαίτερο ενδιαφέρον όταν εξεταστεί μαζί με τα υπόλοιπα περιστατικά που έχουν αναφερθεί τις τελευταίες ημέρες πριν από τον θάνατό του.

Μπορεί ο πόνος στην ωμοπλάτη να προέρχεται από την καρδιά;

Στις περισσότερες περιπτώσεις ο πόνος στην ωμοπλάτη ή στον ώμο έχει μυοσκελετική αιτία. Ωστόσο, ο πόνος ή η δυσφορία στον ώμο και στην πλάτη μπορεί επίσης να εμφανιστεί σε ασθενείς με οξύ στεφανιαίο σύνδρομο, ακόμη και χωρίς τον τυπικό έντονο πόνο στο κέντρο του θώρακα.

Η American Heart Association περιλαμβάνει μεταξύ των πιθανών συμπτωμάτων οξέος στεφανιαίου συνδρόμου τον πόνο ή τη δυσφορία που μπορεί να επεκτείνεται στους ώμους, στα χέρια, στην πλάτη, στον αυχένα ή στη γνάθο. Άλλα πιθανά συμπτώματα είναι δύσπνοια, ναυτία, εφίδρωση, ζάλη ή αίσθημα παλμών.

Ο πόνος στην ωμοπλάτη από μόνος του δεν αποδεικνύει καρδιολογικό πρόβλημα. Στην συγκεκριμένη υπόθεση όμως δεν εξετάζεται μεμονωμένα.

Η αλληλουχία που χρειάζεται πλέον να διερευνηθεί

• Τέσσερις ημέρες πριν: αναφερόμενο επεισόδιο κατάρρευσης/λιποθυμίας σε εστιατόριο.
• Τις τελευταίες τρεις ημέρες: σύμφωνα με τη νέα μαρτυρία, έντονος πόνος στην ωμοπλάτη με αντανάκλαση προς τον ώμο.
• Την προηγουμένη: σύμφωνα με την κατάθεση της γιατρού, ανέφερε ότι δεν αισθανόταν καλά και ζητούσε να βελτιωθεί.
• Την ίδια ημέρα: φέρεται να είπε ότι ζαλίστηκε, έπεσε στη σκάλα και τραυματίστηκε στο μέτωπο.
• Λίγη ώρα αργότερα: χρειάστηκε περιποίηση του αιμορραγούντος τραύματος σε φαρμακείο.
• Στη συνέχεια: προσήλθε στο ιατρείο και ξεκίνησε η διαδικασία πλασμαφαίρεσης.

Το σύνολο αυτών των στοιχείων δεν αποδεικνύει ότι ο Μαζωνάκης είχε οξύ καρδιολογικό επεισόδιο πριν από την πλασμαφαίρεση. Ενισχύει όμως το ερώτημα εάν η κλινική εικόνα και το πρόσφατο ιστορικό απαιτούσαν προηγούμενη καρδιολογική και γενικότερη αξιολόγηση πριν ξεκινήσει μία μη επείγουσα εξωσωματική θεραπεία.

Σημείωση: Η αιτία θανάτου παραμένει υπό ιατροδικαστική διερεύνηση και αναμένονται τα πλήρη ιστολογικά και τοξικολογικά αποτελέσματα. Η αναφορά περί παλαιότερης μεταφοράς στο Ασκληπιείο Βούλας δεν έχει επιβεβαιωθεί από επίσημη καταγραφή του νοσοκομείου.

Διαβάστε επίσης

Πλασμαφαίρεση: Το trend των celebrities, ποιοι πραγματικά τη χρειάζονται και ποιοι είναι οι κίνδυνοι

Πλασμαφαίρεση: Μηχανήματα, τιμές, «detox», Covid και PFAS – Όλα όσα πρέπει να γνωρίζετε επιστημονικά

Με καρκίνο και σοβαρή πνευμονική βλάβη οι Διασώστες στους Δίδυμους Πύργους. Οι αλλαγές στην υγεία και ασφάλεια μετά την 11η Σεπτεμβρίου 2001

του Αλέξανδρου Γιατζίδη, διευθυντή σύνταξης, medlabnews.gr iatrikanea

To σοκ που ακολούθησε ακολούθησε την πτώση των δίδυμων πύργων, άλλαξε πολλά πράγματα σε όλο τον κόσμο. Είναι προφανές, ότι ο κόσμος δεν είναι πια ο ίδιος.   

Τρεις χιλιάδες άνθρωποι σκοτώθηκαν και πολλές χιλιάδες τραυματίστηκαν σωματικά και ψυχικά, η οικονομική καταστροφή ήταν ανυπολόγιστη και οι συνέπειες του χτυπήματος στην αμερικανική και παγκόσμια οικονομία οδυνηρές και μακροχρόνιες.

Η επίθεση επηρέασε πρώτα απ όλα έμμεσα, σημαντικούς τομείς της ανθρώπινης δραστηριότητας, δημιουργώντας νέα δεδομένα μεταξύ άλλων, στους κανόνες ασφαλείας.

Οι υπεύθυνοι ασφαλείας εφάρμοσαν αρχικά και καθιέρωσαν τελικά αυστηρότερους κανόνες, προκειμένου να αποτρέψουν ένα ενδεχόμενο χτύπημα, λίγο μετά την επίθεση.

Στα αμερικανικά αεροδρόμια (όπου ομοσπονδιακοί υπάλληλοι αντικατέστησαν άμεσα τους υπαλλήλους εταιρειών ασφαλείας) και στα ευρωπαϊκά,  οι υπεύθυνοι ασφαλείας εφαρμόζουν σε κάποιες περιπτώσεις, παράλογους και μη πρακτικούς κανόνες, στο όνομα της ασφάλειας.

Σήμερα πλέον, ορισμένοι υποστηρίζουν, ότι η ασφάλεια των επιβατών πράγματι βελτιώθηκε σημαντικά. Άλλοι εκτιμούν πως τα μέτρα δεν επαρκούν, ενώ άλλοι υπογραμμίζουν πως είναι υπεραρκετά και πως αγγίζουν τα όρια (ή και τα ξεπερνούν) της καταπάτησης ατομικών δικαιωμάτων.

Πάντως σήμερα, μετά την "αυθόρμητη" αντίδραση στην επίθεση και την εξάντληση κάθε πιθανού μέσου αποτροπής του κινδύνου, οι υπεύθυνοι ασφαλείας εκπαιδεύονται έτσι, ώστε να αποφευχθεί μαζί με κάθε άλλον κίνδυνο  και αυτός της παραβίασης των πιο προσωπικών πτυχών της ζωής των επιβατών.

Κάθε μεγάλη διοργάνωση που "σέβεται τον εαυτό της", πάντα υπό το φόβο μίας νέας επίθεσης, εφαρμόζει τα αυστηρότερα δυνατά μέτρα, φυσικά με το αζημίωτο. Χαρακτηριστική περίπτωση, οι Ολυμπιακοί Αγώνες, που ακολούθησαν, του Λονδίνου με τα πρωτοφανή μέτρα ασφαλείας, με πυραύλους σε ταράτσες πολυκατοικιών.

Οι προσωπικές ελευθερίες των πολιτών γρήγορα και βίαια καταπατήθηκαν στο όνομα του πολέμου κατά της τρομοκρατίας, ενώ ακόμα και σήμερα, είναι αμφίβολο το κατά πόσο ο κόσμος μας είναι πράγματι, ένα ασφαλέστερο μέρος.

Οι κάμερες παρακολούθησης εξαπλώνονται με ταχύτατους ρυθμούς στους δημόσιους χώρους.  Και από την 11η Σεπτεμβρίου οι τάσεις παρακολούθησης πολιτών πολλαπλασιάστηκαν σε παγκόσμιο επίπεδο, με κάμερες να έχουν τοποθετηθεί σε απλούς δρόμους, μνημεία, εμπορικά κέντρα σε πολλά κράτη του δυτικού κόσμου.

Εκτός αυτού όμως, στο αποκορύφωμά της είναι και η παρακολούθηση και καταγραφή προσωπικών δεδομένων των πολιτών, με τη συλλογή πληροφοριών από διάφορες πηγές για τις δραστηριότητες ενός μη ταυτοποιημένου προσώπου, μέσω υπολογιστών, που έχουν προγραμματιστεί να αποθηκεύουν, να εντοπίζουν και να επαναφέρουν αυτομάτως κάθε πληροφορία.

Και η υγεία;

Τα μέλη των σωστικών συνεργείων που επιχείρησαν μετά την τρομοκρατική επίθεση της 11ης Σεπτεμβρίου στους δίδυμους πύργους της Νέας Υόρκης υπέστησαν μόνιμη πνευμονική βλάβη λόγω της έκθεσης στη σκόνη, σύμφωνα με μελέτες.

Έρευνα υγείας σε σχεδόν 13.000 υπαλλήλους της πυροσβεστικής της Νέας Υόρκης βρήκε ότι το «σημαντικό ποσοστό» που υπέστη σοβαρή πνευμονική βλάβη μετά την έκθεση στη σκόνη εξακολουθεί να μην έχει φυσιολογική πνευμονική λειτουργία.

Τα αναπνευστικά προβλήματα που προκλήθηκαν από τη σκόνη, την αιθάλη και άλλα τοξικά χημικά, έγιναν εμφανή ένα έτος μετά την τρομοκρατική επίθεση. Η μείωση της χωρητικότητας των πνευμόνων των πληγέντων αντιστοιχούσε σε μείωση από γήρανση κατά 12 χρόνια.

Οι γιατροί έλπιζαν ότι οι πνεύμονες θα αποκαθίσταντο σταδιακά, όπως συμβαίνει συχνά μετά από συνήθη έκθεση σε καπνό. Ωστόσο, μέχρι και σήμερα, οι πνεύμονες των μελών των σωστικών συνεργείων συνεχίζουν να επιδεινώνονται. Οι πυροσβέστες που δεν ήταν ποτέ καπνιστές έχαναν περίπου 24 ml της χωρητικότητας των πνευμόνων τους κάθε χρόνο, με βάση τη μέτρηση του αέρα που εκπνέεται βίαια σε ένα δευτερόλεπτο.

18.000 άτομα υποφέρουν σήμερα από ασθένειες οι οποίες προκλήθηκαν από τη σκόνη που πλημμύρισε το Μανχάταν όταν κατέρρευσαν οι πύργοι. Αυτό που ονομαζόταν αρχικά «βήχας του WΤC (Παγκόσμιου Κέντρου Εμπορίου)» εξελίχθηκε σε ορισμένες περιπτώσεις σε καρκίνο του πνεύμονος και άλλες θανάσιμες ασθένειες.

Χωρίς να το γνωρίζουν οι άνθρωποι που αποτέλεσαν ένα ξεχωριστό κεφάλαιο στη σύγχρονη ιστορία των ΗΠΑ εκτέθηκαν σε πολυκυκλικούς αρωματικούς υδρογονάνθρακες, σε διοξίνες, σε αμίαντο που είχε χρησιμοποιηθεί για να καλύψει τους χαμηλότερους ορόφους των κτιρίων του Παγκοσμίου Κέντρου Εμπορίου και στη βενζίνη, ένα συστατικό των καυσίμων των δύο αεροσκαφών που προκάλεσε ανεξέλεγκτες εστίες φωτιάς. Όλες οι παραπάνω ουσίες από μόνες τους, πολλώ δε μάλλον σε συνδυασμό, είναι εξαιρετικά καρκινογενείς με περίοδο εμφάνισης των συμπτωμάτων από 5 έως 20 χρόνια από την έκθεση σε αυτές.
Οι περισσότερες μορφές καρκίνου αφορούν είτε το γαστροοισοφαγικό σύστημα είτε το αίμα, όπως καταγράφηκε στην έρευνα που δημοσιεύθηκε στο περιοδικό The Lancet δέκα χρόνια μετά την 11η Σεπτεμβρίου. Μια θεωρία υποστηρίζει ότι ο λόγος που υπήρξε τόσο ραγδαία αύξηση των κρουσμάτων καρκίνου ήταν τα μοναδικά χαρακτηριστικά της σκόνης των Διδύμων Πύργων και ο μεγάλος αριθμός των χημικών που εμπεριέχονταν σε αυτήν.

Παρόλα αυτά χρειάστηκε να περάσουν 11 ολόκληρα χρόνια για να προστεθούν 58 τύποι καρκίνου στις ασθένειες που αποζημιώνονται μετά το χτύπημα στο Παγκόσμιο Κέντρο Εμπορίου. Μέχρι και τον Σεπτέμβριο του 2012 και παρά τη μελέτη του 2011, χρήματα λάμβαναν μόνο όσοι έπασχαν από άσθμα ή μετατραυματικό σοκ κ.α. καθώς η μεγαλύτερη ανησυχία των αρχών φαίνεται ότι δεν ήταν η κατάσταση των ανθρώπων αυτών αλλά τα οικονομικά μεγέθη.

Τα ψυχοσωματικά προβλήματα.

Τουλάχιστον 10.000 πολίτες, πυροσβέστες και αστυνομικοί εμφάνισαν ψυχοπαθολογικά συμπτώματα μετατραυματικού στρες: διαταραχές στον ύπνο, συνεχές αναμάσημα της εμπειρίας στο μυαλό ή στους εφιάλτες τους, έλλειψη συγκέντρωσης, ευαισθησία σε συναγερμούς και δυνατούς ήχους, αίσθημα ότι είναι αβοήθητοι, ενοχές.

Ερευνητές κατέληξαν στο συμπέρασμα ότι η διαρκής παρακολούθηση δυσάρεστων ειδήσεων οδηγεί  σε ψυχικά και σωματικά προβλήματα. Η περίοδος του οξέος στρες αφορά τις πρώτες εβδομάδες έπειτα από ένα σοβαρό γεγονός, ενώ ένα μήνα μετά το συμβάν αρχίζει η περίοδος του μετατραυματικού στρες.

Ο κόσμος δεν αποκομίζει κάποιο όφελος από την συνεχή έκθεσή του σε εικόνες φρίκης.

Ο φόβος

Ο φόβος της  τρομοκρατίας διευθύνει και καθοδηγεί πλήθη ψυχών και συνειδήσεων.

Ο φόβος είναι ένα βασικό συναίσθημα  του ανθρώπου που προκαλείται από τη συνειδητοποίηση ενός πραγματικού ή πλασματικού κινδύνου ή απειλής. Είναι ένας μηχανισμός προστατευτικού χαρακτήρα, μια φυσιολογική αμυντική αντίδραση του οργανισμού χωρίς να απαιτείται συνειδητή σκέψη. Ο φόβος μπορεί επίσης να βιωθεί μέσα από μια μεγαλύτερη ομάδα ή κοινωνικό σύνολο, και μπορεί να συνδυάζεται με την κοινωνική επιρροή και να γίνει μαζική υστερία. Aπό την πρώτη στιγμή που έγιναν κατανοητά τα αποτελέσματα του φόβου πάνω στην ανθρώπινη ψυχοσύνθεση, πολλοί ήταν αυτοί που έσπευσαν να τα εκμεταλλευτούν.

Οι επιπτώσεις τελικά από την κατάρρευση των δίδυμων πύργων υπήρξαν πολύ μεγαλύτερες, από αυτές που φανταστήκαμε εκείνες τις λίγες ώρες,  ξεπέρασαν τα όρια του αμερικανικού εδάφους, χρονικά συνεχίζονται ακόμα και αυτή τη στιγμή, οι αλλαγές στον τρόπο ζωής, τον τρόπο σκέψης, την πολιτική, την ενημέρωση, τη διασκέδαση, τη μετακίνηση, τις ανθρώπινες σχέσεις, τα κινήματα, τις γεωστρατηγικές ισορροπίες και χιλιάδες άλλες πλευρές της ζωής μας άλλαξαν ραγδαία, και για πάντα. Και ίσως ακριβώς αυτό να ήταν το σχεδιασμένο και προσδοκώμενο αποτέλεσμα των σχεδιαστών της επίθεσης. 

Η αλλαγή

Και η αλλαγή αυτή στην ασφάλεια και την υγεία έγινε προς το χειρότερο επηρεάζοντας χιλιάδες ανθρώπους στην Αμερική και τις ζωές όλων μας στον υπόλοιπο κόσμο

Διαβάστε επίσης

• Γιατί οι Δίδυμοι Πύργοι «έσπειραν» τον καρκίνο σε χιλιάδες διασώστες
• Ποια τα προβλήματα υγείας και ασφάλειας, σε όλο τον κόσμο, μετά την επίθεση της 11ης Σεπτεμβρίου;
• ΗΠΑ: 2.518 διασώστες στην τραγωδία με τους Δίδυμους Πύργους έχουν διαγνωστεί με καρκίνο!

PhD
https://scholar.google.gr/citations?hl=el&user=x0_XklQAAAAJ

UPDATE – 11 Σεπτεμβρίου 2026: Είκοσι πέντε χρόνια μετά τις επιθέσεις, τα νεότερα στοιχεία δείχνουν ότι 57.044 άνθρωποι έχουν πιστοποιήσεις καρκίνου στο World Trade Center Health Program, ενώ οι θάνατοι από ασθένειες που συνδέονται με την 11η Σεπτεμβρίου πλησιάζουν τις 10.000.

Δείτε τα νέα στοιχεία: 25 χρόνια μετά, οι «αόρατοι» νεκροί της 11ης Σεπτεμβρίου πλησιάζουν τις 10.000 →

Ένοχη ή αθώα; Η μητέρα που σκότωσε τα 3 παιδιά της δίχασε ακόμη και τους ενόρκους 11–1 – Τι λέει η επιστήμη

επιμέλεια medlabnews.gr iatrikanea

Μία από τις πιο δύσκολες και διχαστικές δίκες των τελευταίων ετών στις ΗΠΑ βρίσκεται ένα βήμα πριν από το αδιέξοδο.

Η 36χρονη Lindsay Clancy, πρώην νοσηλεύτρια μαιευτηρίου στη Μασαχουσέτη, δεν αρνείται ότι το 2023 προκάλεσε τον θάνατο των τριών μικρών παιδιών της, της 5χρονης Cora, του 3χρονου Dawson και του μόλις 8 μηνών Callan.

Ωστόσο, το ερώτημα που καλούνται να απαντήσουν οι ένορκοι δεν είναι απλώς «το έκανε;».

Είναι πολύ δυσκολότερο:

Καταλάβαινε πραγματικά το άδικο αυτού που έκανε και μπορούσε να ελέγξει τη συμπεριφορά της ή βρισκόταν σε μια τόσο βαριά ψυχιατρική κατάσταση ώστε να μην έχει ποινικό καταλογισμό;

Το ερώτημα έχει αποδειχθεί τόσο δύσκολο ώστε την Παρασκευή 4 Σεπτεμβρίου οι 12 ένορκοι επέστρεψαν για έβδομη ημέρα διαβουλεύσεων, χωρίς ακόμη να έχουν καταλήξει σε ετυμηγορία. Την προηγουμένη, η επικεφαλής των ενόρκων ενημέρωσε τον δικαστή ότι ένας ένορκος συγκρούεται με τους υπόλοιπους 11 σχετικά με την εφαρμογή των οδηγιών περί «εύλογης αμφιβολίας». Ο ίδιος ο δικαστής William Sullivan αναφέρθηκε χαρακτηριστικά στον «έναν ένορκο ή τους 11», χωρίς ωστόσο να γνωρίζουμε ποια πλευρά υποστηρίζει η κάθε ομάδα.

Δεν συζητούν αν σκότωσε τα παιδιά – Συζητούν αν είχε καταλογισμό

Αυτή είναι ίσως η σημαντικότερη λεπτομέρεια για την κατανόηση της υπόθεσης.

Η υπεράσπιση δεν υποστηρίζει ότι κάποιος άλλος ευθύνεται. Υποστηρίζει ότι η Clancy έπασχε από βαριά περιγεννητική ψυχική νόσο και ψυχωτική διαταραχή και επομένως δεν ήταν ποινικά υπεύθυνη για τις πράξεις της.

Η εισαγγελία, αντίθετα, υποστηρίζει ότι παρά την αναμφισβήτητη ψυχιατρική επιβάρυνσή της, ήξερε τι έκανε, καταλάβαινε ότι ήταν λάθος και ενήργησε με σχεδιασμό.

Και κάπου ανάμεσα σε αυτές τις δύο θέσεις βρίσκονται σήμερα οι 12 ένορκοι.

Τι ακριβώς προβλέπει ο νόμος της Μασαχουσέτης

Εδώ υπάρχει μια σημαντική διαφορά από ό,τι συνήθως καταλαβαίνουμε όταν ακούμε τη λέξη «αθώα».

Σύμφωνα με τις επίσημες οδηγίες των δικαστηρίων της Μασαχουσέτης, ένας άνθρωπος δεν θεωρείται ποινικά υπεύθυνος όταν, εξαιτίας ψυχικής νόσου ή διαταραχής, στερείται ουσιωδώς είτε της ικανότητας να αντιληφθεί την εγκληματικότητα ή το άδικο της πράξης του είτε της ικανότητας να συμμορφώσει τη συμπεριφορά του στις απαιτήσεις του νόμου.

Ακόμη σημαντικότερο: όταν τίθεται σοβαρά το ζήτημα του καταλογισμού, η κατηγορούσα αρχή φέρει το βάρος να αποδείξει πέρα από εύλογη αμφιβολία ότι ο κατηγορούμενος ήταν ποινικά υπεύθυνος.

Επομένως, η ψυχιατρική διάγνωση από μόνη της δεν αθωώνει κανέναν.

Αλλά ούτε αρκεί να πει η εισαγγελία ότι η Clancy γνώριζε διανοητικά τι έκανε. Το δικαστήριο ζητά να εξεταστεί αν είχε ουσιαστική κατανόηση της νομικής ή ηθικής σημασίας των πράξεών της.

Το στοιχείο που ενισχύει πολύ την υπεράσπιση: ζητούσε βοήθεια πριν από την τραγωδία

Η ψυχιατρική ιστορία της Clancy δεν εμφανίστηκε μετά τους θανάτους των παιδιών ως μια εύκολη υπερασπιστική γραμμή.

Για μήνες πριν από το περιστατικό είχε απευθυνθεί επανειλημμένα σε επαγγελματίες ψυχικής υγείας και είχε νοσηλευτεί σε ψυχιατρικό πρόγραμμα.

Σύμφωνα με ανασκόπηση των δικαστικών εγγράφων από το Boston Globe, μέσα σε περίπου τέσσερις μήνες της είχαν συνταγογραφηθεί 13 διαφορετικά ψυχιατρικά φάρμακα και περισσότερες από 30 συνταγές, από πολλούς διαφορετικούς επαγγελματίες και δομές.

Η υπεράσπιση υποστηρίζει ότι υπήρξε κατακερματισμένη φροντίδα, αλλεπάλληλες αλλαγές φαρμάκων και αποτυχία έγκαιρης αναγνώρισης μιας σοβαρότερης διαταραχής.

Χρειάζεται όμως ιδιαίτερη προσοχή εδώ:

Το γεγονός ότι συνταγογραφήθηκαν πολλά διαφορετικά φάρμακα δεν αποδεικνύει ότι τα φάρμακα προκάλεσαν την ψύχωση ή τους θανάτους.

Ούτε γνωρίζουμε ότι λάμβανε ταυτόχρονα και τα 13. Το ίδιο το Boston Globe επισημαίνει ότι οι θεράποντες άλλαζαν, διέκοπταν ή τροποποιούσαν τις αγωγές και δεν είναι σαφές πόσα φάρμακα λάμβανε ταυτόχρονα.

Αυτό που αποδεικνύει το ιστορικό είναι κάτι διαφορετικό: ότι υπήρχε σοβαρό και επίμονο ψυχιατρικό πρόβλημα πολύ πριν από το έγκλημα.

Δύο ομάδες ειδικών – Δύο εντελώς διαφορετικές εικόνες της ίδιας γυναίκας

Εδώ η δίκη γίνεται ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα από ψυχιατρική άποψη.

Ο γνωστός ιατροδικαστικός ψυχίατρος Dr Phillip Resnick, μάρτυρας της υπεράσπισης, κατέθεσε ότι θεωρεί πως η Clancy ήταν σαφώς ψυχωτική την ημέρα των γεγονότων και ότι δεν είχε ουσιαστικό έλεγχο της συμπεριφοράς της.

Ο ψυχολόγος Paul Zeizel, επίσης για την υπεράσπιση, κατέληξε ότι δεν μπορούσε να αντιληφθεί το άδικο των πράξεών της.

Ακριβώς αντίθετη ήταν η εκτίμηση ειδικών της κατηγορούσας αρχής.

Ο forensic psychologist Dr Kirk Heilbrun κατέθεσε ότι, κατά την άποψή του, η Clancy δεν βρισκόταν σε οξεία ψύχωση την ώρα των εγκλημάτων. Δέχθηκε ότι υπήρχε σοβαρή ψυχική νόσος και εκτίμησε ότι είχε διπολική διαταραχή τύπου ΙΙ, αλλά θεώρησε ότι εξακολουθούσε να αντιλαμβάνεται το σωστό και το λάθος.

Άλλος ειδικός της εισαγγελίας, ο ψυχίατρος Avram Mack, επίσης δεν διαπίστωσε επαρκείς ενδείξεις ψύχωσης ή μανιακού επεισοδίου κατά το κρίσιμο διάστημα και θεώρησε ότι, παρά τη σοβαρή ψυχική νόσο, διατηρούσε την ικανότητα ελέγχου και διάκρισης του σωστού από το λάθος.

Αυτό εξηγεί γιατί η υπόθεση είναι τόσο δύσκολη:

Οι ειδικοί συμφωνούν σε μεγάλο βαθμό ότι η γυναίκα ήταν σοβαρά ψυχικά ασθενής. Διαφωνούν στο πιο κρίσιμο σημείο: πόσο είχε επηρεαστεί η επαφή της με την πραγματικότητα ακριβώς όταν πέθαναν τα παιδιά.

Τι είναι η επιλόχεια ψύχωση;

Η επιλόχεια ψύχωση δεν είναι το ίδιο πράγμα με την επιλόχεια κατάθλιψη.

Πρόκειται για σπάνια αλλά εξαιρετικά σοβαρή ψυχιατρική κατάσταση, η οποία μπορεί να περιλαμβάνει μανία, βαριά κατάθλιψη με ψυχωτικά χαρακτηριστικά, παραληρητικές πεποιθήσεις, ψευδαισθήσεις, σύγχυση, διαταραχή της σκέψης και σημαντική απώλεια της κρίσης.

Η συχνότητά της υπολογίζεται περίπου σε 1 έως 2 περιπτώσεις ανά 1.000 τοκετούς, αν και οι εκτιμήσεις διαφέρουν ανάλογα με τον ορισμό και τη μεθοδολογία των μελετών. Θεωρείται ψυχιατρικό επείγον.

Μάλιστα, πολύ πρόσφατη διεθνής συναίνεση ειδικών που δημοσιεύθηκε το 2026 στο Biological Psychiatry υποστηρίζει ότι η επιλόχεια ψύχωση αποτελεί ιδιαίτερη κλινική οντότητα με στενή σχέση με το φάσμα της διπολικής διαταραχής. Περίπου στις μισές περιπτώσεις πρώτου επεισοδίου επιλόχειας ψύχωσης, αυτό αποτελεί ταυτόχρονα και την πρώτη εκδήλωση διπολικής διαταραχής.

Υπάρχει όμως ένα πρόβλημα στην περίπτωση Clancy: το παιδί ήταν ήδη 8 μηνών

Αυτό είναι ένα από τα πιο ενδιαφέροντα επιστημονικά σημεία της υπόθεσης και δεν πρέπει να παραλειφθεί.

Η κλασική επιλόχεια ψύχωση έχει συνήθως πολύ γρήγορη έναρξη, συχνά μέσα στις πρώτες ημέρες και εβδομάδες μετά τον τοκετό. Η σύγχρονη διεθνής consensus statement την περιγράφει ως νόσο που εμφανίζεται εντός εβδομάδων από τον τοκετό.

Το μικρότερο παιδί της Clancy ήταν όμως 8 μηνών όταν συνέβη η τραγωδία.

Αυτό δεν σημαίνει από μόνο του ότι δεν υπήρχε ψύχωση ή σοβαρή περιγεννητική ψυχική νόσος. Σημαίνει όμως ότι η διάγνωση μιας κλασικής, οξείας επιλόχειας ψύχωσης με έναρξη οκτώ μήνες μετά τον τοκετό δεν είναι η τυπική κλινική εικόνα.

Και αυτό αποτελεί ένα επιστημονικό επιχείρημα που δικαιολογεί τουλάχιστον μέρος της διαφωνίας μεταξύ των ειδικών.

Ταυτόχρονα, όμως, η σύγχρονη ψυχιατρική συνδέει στενά την επιλόχεια ψύχωση με το διπολικό φάσμα, ενώ η Clancy είχε παρουσιάσει σοβαρή και εξελισσόμενη ψυχιατρική συμπτωματολογία τους μήνες πριν από τους θανάτους.

Μπορεί λοιπόν η επιστήμη να αποφασίσει αν είναι «ένοχη ή αθώα»;

Όχι. Και αυτή είναι ίσως η σημαντικότερη απάντηση.

Η ψυχιατρική μπορεί να εκτιμήσει:

• αν υπήρχε ψυχική νόσος,
• αν υπήρχε ψύχωση,
• αν είχε διαταραχθεί η αντίληψη της πραγματικότητας,
• αν η ικανότητα κρίσης και αυτοελέγχου ήταν σημαντικά μειωμένη.

Δεν μπορεί όμως να εκδώσει νομική ετυμηγορία.

Το «criminally responsible» είναι νομική και όχι ιατρική έννοια, κάτι που αναφέρουν ρητά ακόμη και οι επίσημες οδηγίες της Μασαχουσέτης.

Και η περίπτωση Clancy δείχνει ακριβώς πόσο δύσκολη μπορεί να γίνει η γραμμή ανάμεσα στην ψυχιατρική νόσο και στην ποινική ευθύνη.

Αν ήταν ψυχωτική, σημαίνει αυτομάτως ότι ήταν ακαταλόγιστη;

Όχι.

Αυτό είναι ένα συχνό λάθος στη δημόσια συζήτηση.

Ψύχωση δεν σημαίνει αυτομάτως νομικό ακαταλόγιστο.

Ένας άνθρωπος μπορεί να έχει σοβαρή ψυχιατρική διάγνωση και παρ' όλα αυτά να διατηρεί επαρκή ικανότητα να κατανοήσει ότι μια πράξη είναι παράνομη ή ηθικά λανθασμένη και να ελέγξει τη συμπεριφορά του.

Από την άλλη πλευρά, μια βαριά ψυχωτική κατάσταση μπορεί πράγματι να αλλοιώσει σε τέτοιο βαθμό την αντίληψη της πραγματικότητας και την ικανότητα κρίσης ώστε να πληρούνται τα νομικά κριτήρια έλλειψης καταλογισμού.

Αυτό ακριβώς προσπαθούν να αποφασίσουν οι ένορκοι.

Οι 13 ψυχιατρικές αγωγές και το ερώτημα που μένει: μπορούσε να είχε προληφθεί;

Πέρα από το ερώτημα της ενοχής, η υπόθεση αναδεικνύει και ένα δεύτερο, ίσως ακόμη μεγαλύτερο ζήτημα δημόσιας υγείας.

Η Clancy αναζητούσε θεραπεία.

Είχε επαφή με πολλούς επαγγελματίες, είχε λάβει σειρά διαγνώσεων και φαρμακευτικών αγωγών και είχε περάσει από ψυχιατρική νοσηλεία. Παρ' όλα αυτά, η ψυχική της κατάσταση εξακολούθησε να επιδεινώνεται.

Η υπεράσπιση θεωρεί ότι το σύστημα δεν κατάφερε να αναγνωρίσει εγκαίρως πόσο σοβαρή ήταν η κατάστασή της. Η εισαγγελία απορρίπτει την άποψη ότι οι αδυναμίες της περίθαλψης σημαίνουν ότι η Clancy δεν είχε ποινική ευθύνη.

Και οι δύο προτάσεις μπορούν να είναι ταυτόχρονα αληθινές:

Μπορεί να υπήρξαν σοβαρές αδυναμίες στη φροντίδα της και παρ' όλα αυτά το δικαστήριο να κρίνει ότι είχε καταλογισμό.

Ή οι ένορκοι μπορεί να θεωρήσουν ότι η ψυχική νόσος είχε φτάσει σε τέτοιο επίπεδο ώστε η εισαγγελία δεν απέδειξε πέρα από εύλογη αμφιβολία ότι ήταν ποινικά υπεύθυνη.

Ένας ένορκος απέναντι στους άλλους 11

Η εικόνα σήμερα είναι χαρακτηριστική του τεράστιου διλήμματος.

Οι ένορκοι έχουν ήδη δηλώσει δύο φορές ότι δυσκολεύονται να φτάσουν σε ομόφωνη απόφαση. Την έκτη ημέρα των διαβουλεύσεων αποκαλύφθηκε ότι η σύγκρουση επικεντρώνεται σε έναν ένορκο έναντι των άλλων 11.

Ο συνήγορος της Clancy ζήτησε την απομάκρυνσή του, θεωρώντας ότι δεν εφαρμόζει σωστά τις οδηγίες του δικαστή περί εύλογης αμφιβολίας. Ο δικαστής αρνήθηκε, δήλωσε ότι δεν μπορεί να πάρει το μέρος «του ενός ή των 11» και επανέλαβε στους ενόρκους τις νομικές οδηγίες.

Δεν έχει δημοσιοποιηθεί αξιόπιστα ποια ετυμηγορία υποστηρίζουν οι 11 και ποια ο ένας.

Αν το αδιέξοδο παραμείνει, ο δικαστής μπορεί τελικά να κηρύξει τη διαδικασία άκυρη λόγω αδυναμίας επίτευξης ομόφωνης ετυμηγορίας.

Ένοχη ή αθώα λοιπόν;

Από επιστημονική άποψη, τα μέχρι σήμερα στοιχεία επιτρέπουν να πούμε με αρκετά μεγάλη βεβαιότητα ότι η Lindsay Clancy αντιμετώπιζε σοβαρή ψυχιατρική νόσο.

Δεν επιτρέπουν όμως σε έναν εξωτερικό παρατηρητή να αποφανθεί με αντίστοιχη βεβαιότητα ότι πληρούσε ή δεν πληρούσε το συγκεκριμένο νομικό κριτήριο έλλειψης καταλογισμού τη συγκεκριμένη χρονική στιγμή.

Ακόμη και οι ειδικοί που εξέτασαν όλα τα στοιχεία και κατέθεσαν ενόρκως στο δικαστήριο κατέληξαν σε αντίθετα συμπεράσματα.

Και ίσως αυτή να είναι τελικά η αιτία που η υπόθεση έχει συγκλονίσει τόσο πολύ την αμερικανική κοινή γνώμη:

Δεν ζητά από τους ενόρκους να αποφασίσουν αν συνέβη ένα έγκλημα. Τους ζητά να αποφασίσουν πού σταματά η ψυχική νόσος και πού αρχίζει η ποινική ευθύνη.

Και μέχρι στιγμής, ούτε οι ίδιοι μπορούν να συμφωνήσουν.

Τι μυαλό κουβαλάς; Με καύσωνα και αέρα πετάς αναμμένο τσιγάρο στον δρόμο;

του Αλέξανδρου Γιατζίδη, MD, PhD
Γενικού Διευθυντή ΙΕΚΕΤΥ –, Ινστιτούτου Ενημέρωσης και Επικοινωνίας της Υγείας, για το medlabnews.gr iatrikanea

Το έχεις δει κι εσύ. Καύσωνας, αέρας, ξερά χόρτα στην άκρη του δρόμου και ξαφνικά από το μπροστινό αυτοκίνητο πετάγεται ένα αναμμένο τσιγάρο. Η πρώτη σκέψη έρχεται αυθόρμητα: «Τι μυαλό κουβαλάει;».

Ο δρόμος περνά δίπλα από ξερά χόρτα. Η θερμοκρασία είναι υψηλή, φυσάει και οι Αρχές προειδοποιούν για κίνδυνο πυρκαγιάς.

Και ξαφνικά ανοίγει το παράθυρο του μπροστινού αυτοκινήτου, βγαίνει ένα χέρι και πετά στον δρόμο ένα τσιγάρο που δεν έχει ακόμη σβήσει.

Η πρώτη αυθόρμητη αντίδραση είναι:

«Τι μυαλό κουβαλά αυτός ο άνθρωπος;»

Υπάρχει όμως ένα περισσότερο ενδιαφέρον ερώτημα:

Τι συμβαίνει πραγματικά στο μυαλό ενός ανθρώπου που γνωρίζει ότι υπάρχει κίνδυνος και παρ' όλα αυτά κάνει κάτι που μπορεί να έχει πολύ σοβαρές συνέπειες;

Και εδώ η ψυχολογία και η κοινωνιολογία έχουν πράγματι απαντήσεις.

Γιατί το θέμα είναι ιδιαίτερα επίκαιρο σήμερα

Η Γενική Γραμματεία Πολιτικής Προστασίας ανακοίνωσε στις 27 Αυγούστου ότι για την Παρασκευή 28 Αυγούστου 2026 προβλέπεται ακραίος κίνδυνος πυρκαγιάς – κατηγορία 5 σε Ρέθυμνο, Ηράκλειο, Λασίθι, Ρόδο και Κάρπαθο, ενώ πολλές ακόμη περιοχές βρίσκονται στην κατηγορία 4.

Στην ίδια επίσημη ανακοίνωση υπάρχει μία εξαιρετικά συγκεκριμένη προειδοποίηση: οι πολίτες καλούνται να αποφεύγουν δραστηριότητες που μπορούν να προκαλέσουν πυρκαγιά από αμέλεια, μεταξύ των οποίων αναφέρεται ρητά «η ρίψη αναμμένων τσιγάρων».

Δεν είναι άλλωστε η πρώτη φορά που η Πολιτική Προστασία εστιάζει σε αυτή τη συμπεριφορά. Στην επίσημη καμπάνια «Δεν παίζουμε με τη φωτιά, γιατί η φωτιά δεν παίζει μαζί μας» η ρίψη αναμμένων τσιγάρων περιλαμβάνεται ανάμεσα στα συνηθισμένα ανθρώπινα λάθη που μπορούν να οδηγήσουν σε πυρκαγιά.

Δεν χρειάζεται να είναι «τρελός» ή ανόητος

Το πρώτο που χρειάζεται να ξεκαθαριστεί είναι ότι δεν υπάρχει επιστημονική βάση για να χαρακτηρίσουμε κάποιον που πετά ένα αποτσίγαρο ως «ψυχοπαθή», «ανόητο» ή άνθρωπο με κάποια ψυχική διαταραχή.

Η εξήγηση μπορεί να είναι πολύ πιο πεζή — και ίσως ακριβώς γι' αυτό πιο ανησυχητική.

Η συμπεριφορά μπορεί να προκύπτει από έναν συνδυασμό συνήθειας, χαμηλής αντίληψης κινδύνου, κοινωνικής μάθησης και ανεπαρκούς αυτορρύθμισης.

Μελέτη που χρησιμοποίησε τη Social Cognitive Theory του Albert Bandura σε καπνιστές έδειξε ότι η απόρριψη αποτσίγαρων σχετιζόταν σημαντικά με τη γνώση, την αυτορρύθμιση, τις προσδοκίες για τις συνέπειες, την αυτοαποτελεσματικότητα και την παρατήρηση της συμπεριφοράς των άλλων.

Με απλούστερα λόγια:

«Το κάνω πάντα» + «δεν έχει γίνει ποτέ τίποτα» + «το κάνουν και άλλοι» = συνεχίζω να το κάνω.

«Έλα μωρέ, ένα τσιγάρο είναι»

Αυτό μπορεί να είναι ένα από τα σημαντικότερα ψυχολογικά σημεία του προβλήματος.

Όταν κάποιος έχει πετάξει ένα αποτσίγαρο δεκάδες φορές χωρίς να δει φωτιά να ξεκινά μπροστά του, μπορεί να δημιουργηθεί η εσφαλμένη πεποίθηση ότι η συμπεριφορά είναι ουσιαστικά ακίνδυνη.

Η απουσία προηγούμενης καταστροφής μετατρέπεται σε ψευδή επιβεβαίωση ασφάλειας:

«Το έχω κάνει εκατό φορές και δεν συνέβη τίποτα».

Το πρόβλημα είναι ότι μια συνέπεια μπορεί να έχει μικρή πιθανότητα σε κάθε μεμονωμένο περιστατικό αλλά εξαιρετικά μεγάλο κόστος όταν τελικά συμβεί.

Δεν χρειάζεται κάθε πεταμένο τσιγάρο να προκαλεί πυρκαγιά για να αποτελεί απαράδεκτο κίνδυνο σε συνθήκες ακραίας ξηρασίας και πολύ υψηλού κινδύνου.

Το αποτσίγαρο έχει αποκτήσει μια περίεργη «εξαίρεση»

Υπάρχει και κάτι ακόμη εξαιρετικά ενδιαφέρον.

Μεγάλη αμερικανική μελέτη σε 7.532 νεαρούς ενήλικες καπνιστές εξέτασε τις αντιλήψεις τους γύρω από τα αποτσίγαρα.

Η πιθανότητα να τα πετούν στο περιβάλλον ήταν μεγαλύτερη μεταξύ όσων θεωρούσαν ότι τα αποτσίγαρα είναι βιοδιασπώμενα, ότι δεν βλάπτουν το περιβάλλον ή —κυρίως— ότι δεν αποτελούν πραγματικά σκουπίδια.

Οι δύο ισχυρότεροι παράγοντες ήταν αν κάποιος ενοχλείται βλέποντας αποτσίγαρα στο έδαφος και αν θεωρεί το αποτσίγαρο «σκουπίδι».

Είναι ένα παράδοξο που βλέπουμε καθημερινά:

Ένας άνθρωπος που ενδεχομένως δεν θα πέταγε ποτέ από το αυτοκίνητο ένα άδειο κουτάκι αναψυκτικού μπορεί να πετάξει ένα αποτσίγαρο χωρίς δεύτερη σκέψη.

Σαν να υπάρχει στο μυαλό μια ειδική κατηγορία:

σκουπίδι ≠ αποτσίγαρο.

«Αφού το κάνουν και οι άλλοι»

Εδώ μπαίνει η κοινωνική ψυχολογία.

Ο Robert Cialdini και οι συνεργάτες του ανέπτυξαν τη γνωστή Focus Theory of Normative Conduct, διαχωρίζοντας δύο διαφορετικά είδη κοινωνικών κανόνων.

Ο descriptive norm αφορά τι βλέπουμε ότι κάνουν οι άλλοι.

Ο injunctive norm αφορά τι θεωρεί η κοινωνία σωστό ή αποδεκτό να κάνουμε.

Το πρόβλημα είναι ότι ένα μήνυμα μπορεί να καταδικάζει μια συμπεριφορά και ταυτόχρονα, χωρίς να το θέλει, να μας πληροφορεί ότι αυτή είναι πολύ συνηθισμένη.

Ο ίδιος ο Cialdini έχει προειδοποιήσει ότι καμπάνιες που τονίζουν πόσο συχνή είναι μια ανεπιθύμητη συμπεριφορά μπορούν, κάτω από ορισμένες συνθήκες, να έχουν αντίθετο αποτέλεσμα από το επιδιωκόμενο.

Γι' αυτό ένα μήνυμα όπως:

«Χιλιάδες ασυνείδητοι πετούν τα τσιγάρα τους στους δρόμους»

μπορεί να κρύβει μία επικοινωνιακή παγίδα.

Ενώ καταδικάζει τη συμπεριφορά, ταυτόχρονα λέει:

«Αυτό το κάνουν πάρα πολλοί».

Και γιατί από το αυτοκίνητο φαίνεται ακόμη πιο εύκολο;

Υπάρχει και μια επιπλέον κοινωνιοψυχολογική διάσταση, αλλά εδώ χρειάζεται προσοχή: πρόκειται περισσότερο για εύλογη ερμηνεία βάσει γνωστών μηχανισμών συμπεριφοράς παρά για εύρημα ειδικής μελέτης αποκλειστικά για τα αποτσίγαρα.

Από το αυτοκίνητο ο δράστης απομακρύνεται από το αποτέλεσμα σχεδόν αμέσως.

Δεν βλέπει πού κατέληξε το αποτσίγαρο.

Δεν βλέπει ποιος θα το μαζέψει.

Δεν βλέπει αν μπήκε μέσα στα ξερά χόρτα.

Και σε λίγα δευτερόλεπτα βρίσκεται εκατοντάδες μέτρα μακριά.

Η απόσταση ανάμεσα στην πράξη και στη συνέπειά της πιθανότατα διευκολύνει την αποποίηση προσωπικής ευθύνης:

«Έφυγα, άρα τελείωσε».

Μπορεί πραγματικά ένα πεταμένο τσιγάρο να προκαλέσει τέτοια καταστροφή;

Η απάντηση χρειάζεται ακρίβεια.

Δεν προκαλεί κάθε πεταμένο τσιγάρο πυρκαγιά.

Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι ο κίνδυνος είναι θεωρητικός.

Το πιο δραματικό πρόσφατο παράδειγμα βρίσκεται στην Κύπρο.

Η μεγάλη πυρκαγιά της επαρχίας Λεμεσού τον Ιούλιο του 2025 διερευνήθηκε από ειδικούς του αμερικανικού Bureau of Alcohol, Tobacco, Firearms and Explosives – ATF.

Το πόρισμα απέδωσε την έναρξή της σε απρόσεκτα πεταμένο τσιγάρο που ήρθε σε επαφή με ξερή βλάστηση στην άκρη δρόμου.

Οι συνθήκες ήταν εξαιρετικά ευνοϊκές για ανάφλεξη: ισχυρός άνεμος, χαμηλή υγρασία και θερμοκρασία περίπου 39°C.

Η φωτιά κόστισε τη ζωή σε δύο ανθρώπους, κατέστρεψε περίπου 700 κατασκευές και έκαψε περισσότερα από 100 τετραγωνικά χιλιόμετρα.

Εκεί το «σιγά, ένα τσιγάρο είναι» απέκτησε εντελώς διαφορετική σημασία.

Και όταν δεν προκαλεί φωτιά, παραμένει σκουπίδι από πλαστικό

Το πρόβλημα δεν τελειώνει στον κίνδυνο πυρκαγιάς.

Τα φίλτρα των συμβατικών τσιγάρων αποτελούνται κυρίως από οξική κυτταρίνη (cellulose acetate), ένα πολυμερές υλικό που αποτελεί σημαντική πηγή πλαστικής ρύπανσης.

Συστηματικές ανασκοπήσεις περιγράφουν τα αποτσίγαρα ως ένα από τα συχνότερα απορρίμματα στο περιβάλλον και επισημαίνουν ότι μπορούν να απελευθερώνουν μικροπλαστικές ίνες και διάφορες χημικές ουσίες.

Η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει μάλιστα συμπεριλάβει τα προϊόντα καπνού με φίλτρα στη νομοθεσία για τα πλαστικά μιας χρήσης, με προβλέψεις για ενημέρωση του κοινού και διευρυμένη ευθύνη του παραγωγού.

Άρα το ίδιο αποτσίγαρο μπορεί να αποτελεί ταυτόχρονα:

κίνδυνο πυρκαγιάς, πρόβλημα ρύπανσης και δείκτη αντικοινωνικής συμπεριφοράς.

Μπορούν τα μηνύματα να αλλάξουν πράγματι τη συμπεριφορά;

Υπάρχουν ενδείξεις ότι μπορούν.

Σε τυχαιοποιημένη μελέτη 719 ενηλίκων καπνιστών στις ΗΠΑ, αντικαπνιστικά μηνύματα ειδικά για την απόρριψη αποτσίγαρων τοποθετήθηκαν στις συσκευασίες για τρεις εβδομάδες.

Οι συμμετέχοντες που έβλεπαν τα μηνύματα εμφάνισαν μεγαλύτερη πρόθεση να μην πετούν αποτσίγαρα και ανέφεραν λιγότερες εβδομάδες κατά τις οποίες πέταξαν αποτσίγαρα από το παράθυρο αυτοκινήτου, σε σύγκριση με την ομάδα ελέγχου.

Δεν σημαίνει ότι ένα σύνθημα λύνει το πρόβλημα.

Σημαίνει όμως ότι ο τρόπος με τον οποίο διατυπώνεται το μήνυμα έχει σημασία.

Η πρόταση του ΙΕΚΕΤΥ: «Μην γίνεις η σπίθα»

Το ΙΕΚΕΤΥ προτείνει να εξεταστεί στην Ελλάδα μια στοχευμένη καμπάνια αλλαγής συμπεριφοράς, ιδιαίτερα τις ημέρες πολύ υψηλού και ακραίου κινδύνου πυρκαγιάς, με κεντρικό μήνυμα:

«Μην γίνεις η σπίθα»

Η προσέγγιση δεν χρειάζεται να στηρίζεται στην προσβολή του οδηγού ή στην προβολή του ως «ασυνείδητου».

Χρειάζεται να δημιουργεί άμεση σύνδεση ανάμεσα στην προσωπική πράξη και στην πιθανή συνέπεια:

Ένα τσιγάρο μπορεί να είναι αρκετό. Μην γίνεις η σπίθα.

Το μήνυμα θα μπορούσε να αξιοποιείται τις ημέρες κατηγορίας κινδύνου 4 και 5 σε ηλεκτρονικές πινακίδες οδικών δικτύων, στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, σε καμπάνιες Πολιτικής Προστασίας και σε σημεία μεγάλης οδικής κίνησης.

Η ιδέα δεν παρουσιάζεται ως διεθνώς πρωτότυπη. Η φράση “Don't be the spark” χρησιμοποιείται ήδη σε επίσημες καμπάνιες πρόληψης πυρκαγιών στο εξωτερικό, μεταξύ άλλων από την κυβέρνηση των Northwest Territories στον Καναδά και από δημόσιους φορείς στο Oregon των ΗΠΑ.

Η ελληνική πρόταση θα μπορούσε επομένως να αξιοποιήσει μια διεθνώς χρησιμοποιούμενη επικοινωνιακή λογική και να την προσαρμόσει στις ιδιαίτερες συνθήκες της χώρας μας.

Γιατί το «Μην γίνεις η σπίθα» μπορεί να είναι καλύτερο από το «όλοι πετούν τσιγάρα»

Η πρόταση είναι συμβατή με όσα γνωρίζουμε από την κοινωνική ψυχολογία για τους κοινωνικούς κανόνες.

Δεν χρειάζεται να πούμε:

«Χιλιάδες άνθρωποι πετούν καθημερινά αποτσίγαρα».

Γιατί μαζί με την καταδίκη μεταδίδουμε και την πληροφορία ότι αυτή είναι μια εξαιρετικά συνηθισμένη συμπεριφορά.

Πολύ καθαρότερο είναι ένα προσωπικό μήνυμα:

Εσύ έχεις τον έλεγχο της συγκεκριμένης πράξης.
Εσύ μπορείς να μην προκαλέσεις τον κίνδυνο.
Μην γίνεις η σπίθα.

Στόχος μιας τέτοιας καμπάνιας δεν θα ήταν απλώς να φοβίσει.

Θα ήταν σταδιακά να αλλάξει τον κοινωνικό κανόνα ώστε το πέταγμα ενός αναμμένου τσιγάρου από το αυτοκίνητο να μη θεωρείται μια «μικρή κακή συνήθεια», αλλά μια συμπεριφορά κοινωνικά απαράδεκτη και δυνητικά επικίνδυνη.

Τελικά, «τι μυαλό κουβαλάει;»

Ίσως τελικά αυτή να μην είναι η σωστή ερώτηση.

Η πιο σημαντική είναι:

Πώς ένας κατά τα άλλα φυσιολογικός άνθρωπος μπορεί να πείσει τον εαυτό του ότι μια δυνητικά επικίνδυνη πράξη δεν έχει σημασία;

Η απάντηση φαίνεται να βρίσκεται στη συνήθεια, στην εξοικείωση με τον κίνδυνο, στην παρατήρηση των άλλων και στην ανθρώπινη τάση να πιστεύουμε ότι:

«Σε μένα δεν θα συμβεί».

Μέχρι τη μία φορά που θα συμβεί.

Και ειδικά όταν η χώρα βρίσκεται σε κατάσταση πολύ υψηλού ή ακραίου κινδύνου πυρκαγιάς, ίσως το πιο απλό μήνυμα να είναι και το πιο ισχυρό:

Μην γίνεις η σπίθα.

Πηγές

• Υπουργείο Κλιματικής Κρίσης και Πολιτικής Προστασίας – Ακραίος κίνδυνος πυρκαγιάς για 28 Αυγούστου 2026
• Πολιτική Προστασία – «Δεν παίζουμε με τη φωτιά, γιατί η φωτιά δεν παίζει μαζί μας»
• PubMed – Application of Bandura's Social Cognitive Theory to cigarette butt-littering behavior
• PubMed – Attitudes, Beliefs, and Behaviors about Cigarette-Butt Littering
• PubMed – The impact of cigarette pack anti-littering messages
• Cialdini RB – Crafting Normative Messages to Protect the Environment
• Cialdini, Reno & Kallgren – A Focus Theory of Normative Conduct
• Associated Press – ATF: Η φονική πυρκαγιά της Κύπρου προκλήθηκε από απρόσεκτα πεταμένο τσιγάρο
• PubMed – Cigarette butt littering: pollution, remedial actions and policy measures
• European Commission – Single-use plastics
• EUR-Lex – Directive (EU) 2019/904 on single-use plastics
• Government of Northwest Territories – “Don't be the spark for a wildfire”

Πρώτη δημοσίευση: 27 Αυγούστου 2026

Πόσο νόμιμο είναι να «εθίζεις» ένα παιδί για να του δείχνεις διαφημίσεις; Η δίκη που απειλεί να αλλάξει Instagram και Facebook

 του Αλέξανδρου Γιατζίδη, Γενικού Διευθυντή, Ινστιτούτου Ενημέρωσης και Επικοινωνίας της Υγείας, medlabnews.gr iatrikanea  

UPDATE 24/8/2026 

 Νέα εξέλιξη ενισχύει σημαντικά τη συζήτηση για την προστασία των ανηλίκων στα social media. Στο Νέο Μεξικό, δικαστικές αποφάσεις έχουν επιφέρει στη Meta συνολική οικονομική επιβάρυνση 942 εκατ. δολαρίων, ενώ προβλέπονται και συγκεκριμένοι περιορισμοί για ανήλικους χρήστες Facebook και Instagram, όπως αυστηρότερη επαλήθευση ηλικίας, περιορισμοί στα notifications και ανώτατος χρόνος χρήσης 90 ωρών τον μήνα. 

Η Meta έχει ανακοινώσει ότι προσβάλλει τις αποφάσεις. Παράλληλα, η συζήτηση μεταφέρεται πλέον και στην Ελλάδα, όπου έχει ανακοινωθεί σχέδιο για απαγόρευση πρόσβασης στα social media σε παιδιά κάτω των 15 ετών από το 2027. Οι εξελίξεις δείχνουν ότι το λεγόμενο addictive design των πλατφορμών παύει να αποτελεί μόνο επιστημονικό προβληματισμό και μετατρέπεται σε μείζον δικαστικό και ρυθμιστικό ζήτημα. Διαβάστε τη νέα εξέλιξη

Η μεγάλη δίκη για Facebook και Instagram ανοίγει ένα πολύ μεγαλύτερο ερώτημα: μέχρι πού επιτρέπεται σε μια πλατφόρμα να χρησιμοποιεί infinite scroll, autoplay, likes, notifications και αλγορίθμους για να κρατά ένα παιδί όσο περισσότερο γίνεται στην οθόνη; Τι γνωρίζουμε για τον αναπτυσσόμενο εγκέφαλο των εφήβων και γιατί η Ευρωπαϊκή Επιτροπή μιλά πλέον επίσημα για «addictive design».

Μια από τις σημαντικότερες δικαστικές μάχες στην ιστορία των social media βρίσκεται σε εξέλιξη στις ΗΠΑ και το διακύβευμα ξεπερνά κατά πολύ το ερώτημα εάν το Instagram ή το Facebook είναι «καλά» ή «κακά» για τα παιδιά.

Στο ομοσπονδιακό δικαστήριο του Όκλαντ της Καλιφόρνιας, η Meta αντιμετωπίζει ισχυρισμούς ότι σχεδίασε χαρακτηριστικά των πλατφορμών Facebook και Instagram με τρόπο που ενθαρρύνει την υπερβολική και καταναγκαστική χρήση από παιδιά και εφήβους, ενώ παράλληλα υποβάθμιζε τους κινδύνους τους.

Η συγκεκριμένη δίκη αφορά τις αξιώσεις της Καλιφόρνιας, του Κολοράντο, του Κεντάκι και του Νιου Τζέρσεϊ, ενώ συνδεδεμένες αξιώσεις ακόμη 25 πολιτειών για τη συλλογή δεδομένων ανηλίκων αναμένεται να ακολουθήσουν. Η διαδικασία εκτιμάται ότι θα διαρκέσει περίπου έξι εβδομάδες και αναμένεται να καταθέσει ακόμη και ο Mark Zuckerberg.

Η Meta αρνείται ότι προσπάθησε να «εθίσει» παιδιά. Υποστηρίζει ότι έχει επενδύσει στην ασφάλεια των νέων χρηστών, ότι διαθέτει εργαλεία προστασίας και ότι η σχέση μεταξύ social media και ψυχικής υγείας των εφήβων είναι πολύ πιο σύνθετη από αυτή που παρουσιάζουν οι ενάγοντες.

Το κρίσιμο ερώτημα, όμως, είναι διαφορετικό:

Όταν μια πλατφόρμα γνωρίζει την ηλικία του χρήστη, γνωρίζει πώς αντιδρά σε κάθε εικόνα, like και notification και έχει τη δυνατότητα να προσαρμόζει συνεχώς το προϊόν ώστε να αυξάνει τον χρόνο που περνά μέσα σε αυτό, πού τελειώνει το θεμιτό marketing και πού αρχίζει η εκμετάλλευση μιας αναπτυξιακής ευαλωτότητας;

Η κατάθεση που άνοιξε ξανά τη συζήτηση: «Αν φύγεις από την πλατφόρμα, δεν βγάζουν χρήματα»

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχει η κατάθεση του Arturo Béjar, πρώην διευθυντή μηχανικής της Meta και επί χρόνια στελέχους που ασχολήθηκε με θέματα ασφάλειας και ευημερίας των χρηστών.

Στις 19 Αυγούστου κατέθεσε ότι, κατά την άποψή του, η εταιρική κουλτούρα έδινε μεγαλύτερη βαρύτητα στην ανάπτυξη και το engagement από ό,τι στην ασφάλεια των παιδιών. Υποστήριξε επίσης ότι η αξιολόγηση εργαζομένων που ασχολούνταν με προϊόντα προς τους χρήστες βασιζόταν σε μεγάλο βαθμό στον αριθμό χρηστών και στον χρόνο που περνούσαν στις υπηρεσίες.

Ο Béjar επιτέθηκε ακόμη και σε ένα από τα εργαλεία που η Meta επικαλείται ως μέτρο προστασίας: τη λειτουργία «Take a Break», η οποία υπενθυμίζει στον χρήστη να κάνει διάλειμμα.

Κατά τον ίδιο, ήταν ουσιαστικά «σχεδιασμένη να αποτυγχάνει», επειδή δεν ενεργοποιείται υποχρεωτικά ως προεπιλογή και ο χρήστης μπορεί εύκολα να αγνοήσει τις ειδοποιήσεις της. Πρόκειται για μαρτυρία του πρώην στελέχους και όχι για τελεσίδικη δικαστική διαπίστωση.

Ακόμη σοβαρότερος ήταν ο ισχυρισμός του ότι η Meta διέθετε τεχνολογία με την οποία μπορούσε να εντοπίζει λογαριασμούς που πιθανότατα ανήκαν σε παιδιά κάτω των 13 ετών και να ζητά επαλήθευση ηλικίας, αλλά δεν την αξιοποιούσε όσο θα μπορούσε.

Η Meta, από την πλευρά της, δηλώνει ότι οι χρήστες πρέπει να είναι τουλάχιστον 13 ετών για να ανοίξουν λογαριασμό και αμφισβητεί συνολικά την εικόνα που παρουσιάζουν οι πολιτείες.

Το πραγματικό προϊόν είναι η προσοχή;

Εδώ βρίσκεται η οικονομική καρδιά της υπόθεσης.

Facebook και Instagram είναι κατά βάση δωρεάν για τον χρήστη. Όμως η προσοχή του έχει οικονομική αξία.

Όσο περισσότερο παραμένει κάποιος στην εφαρμογή:

περισσότερο περιεχόμενο → περισσότερες προβολές → περισσότερες διαφημιστικές ευκαιρίες → περισσότερα δεδομένα για τις προτιμήσεις του → ακριβέστερη στόχευση.

Άρα μια πλατφόρμα έχει ισχυρό οικονομικό κίνητρο να αυξήσει το engagement.

Αυτό από μόνο του δεν είναι παράνομο. Κάθε εφημερίδα θέλει ο αναγνώστης να διαβάζει περισσότερο, κάθε τηλεοπτικό δίκτυο θέλει ο τηλεθεατής να μη φύγει και κάθε επιχείρηση θέλει ο πελάτης να επιστρέψει.

Η διαφορά των σύγχρονων social media είναι η κλίμακα και η εξατομίκευση.

Ο αλγόριθμος δεν σχεδιάζει απλώς μία ελκυστική σελίδα για εκατομμύρια ανθρώπους. Μπορεί να μαθαίνει συνεχώς τι κρατά τον συγκεκριμένο άνθρωπο περισσότερο μέσα στην εφαρμογή.

Και όταν αυτός ο άνθρωπος είναι 12, 14 ή 16 ετών, το ερώτημα αποκτά και ιατρική διάσταση.

Γιατί ο εγκέφαλος του εφήβου δεν είναι απλώς ένας μικρότερος εγκέφαλος ενηλίκου

Η εφηβεία αποτελεί περίοδο έντονης νευροβιολογικής και ψυχοκοινωνικής ανάπτυξης.

Κατά την περίοδο αυτή, η κοινωνική επιβράβευση, η αποδοχή από συνομηλίκους και η απόρριψη αποκτούν ιδιαίτερα μεγάλη σημασία. Η American Psychological Association επισημαίνει ότι οι νέοι εμφανίζουν αυξημένη ευαισθησία τόσο στη θετική κοινωνική ανατροφοδότηση όσο και στην απόρριψη.

Αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία σε μια εφαρμογή όπου η κοινωνική επιβράβευση μετατρέπεται σε αριθμούς:

likes, followers, views, comments.

Το παιδί δεν λαμβάνει απλώς το μήνυμα «οι φίλοι μου άρεσαν τη φωτογραφία».

Βλέπει:

127 likes.
1.842 followers.
32 σχόλια.
10.500 views.

Η κοινωνική αποδοχή αποκτά δηλαδή ένα συνεχώς μετρήσιμο «score».

Ο Béjar υποστήριξε στη δίκη ότι counters όπως τα likes, views, comments και followers είναι παραδείγματα λειτουργιών που μπορεί να είναι ιδιαίτερα προβληματικές για εφήβους λόγω της αυξημένης ευαισθησίας τους στην κοινωνική σύγκριση.

Τι έδειξε μελέτη με μαγνητική τομογραφία του εγκεφάλου

Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα επιστημονικά δεδομένα δημοσιεύθηκε στο JAMA Pediatrics.

Ερευνητές παρακολούθησαν παιδιά στην πρώιμη εφηβεία και εξέτασαν με λειτουργική μαγνητική τομογραφία τη νευρωνική απόκρισή τους στην προσδοκία κοινωνικής ανταμοιβής και απόρριψης.

Τα παιδιά που έλεγχαν τα social media συστηματικά και πολύ συχνά παρουσίασαν με την πάροδο του χρόνου διαφορετική αναπτυξιακή πορεία της νευρωνικής ευαισθησίας σε κοινωνικά ερεθίσματα σε περιοχές που περιλαμβάνουν την αμυγδαλή, τη νησίδα, το κοιλιακό ραβδωτό σώμα και τον προμετωπιαίο φλοιό.

Οι ίδιοι οι συγγραφείς, όμως, είναι προσεκτικοί:

Η μελέτη δείχνει συσχέτιση. Δεν αποδεικνύει ότι τα social media προκάλεσαν τις εγκεφαλικές μεταβολές.

Μπορεί, για παράδειγμα, παιδιά που εξαρχής είναι περισσότερο ευαίσθητα στην κοινωνική ανταμοιβή να έχουν και μεγαλύτερη τάση να ελέγχουν συνεχώς τις εφαρμογές.

Αυτή είναι μια σημαντική επιστημονική διάκριση.

Likes, ειδοποιήσεις και η αβεβαιότητα της επόμενης «ανταμοιβής»

Το JAMA Pediatrics επισημαίνει έναν ακόμη ενδιαφέροντα μηχανισμό.

Τα likes, τα μηνύματα και οι ειδοποιήσεις δεν εμφανίζονται με απόλυτα προβλέψιμο τρόπο. Ο χρήστης δεν γνωρίζει πότε θα εμφανιστεί κάτι και πόσο ενδιαφέρον θα είναι.

Αυτή η απρόβλεπτη κοινωνική ανατροφοδότηση μπορεί να ενισχύει την επαναλαμβανόμενη συμπεριφορά ελέγχου της εφαρμογής.

Δεν χρειάζεται επομένως να λέμε ότι «η εφαρμογή προκαλεί ντοπαμίνη και εθισμό», μια διατύπωση που επιστημονικά είναι υπεραπλουστευμένη.

Η ακριβέστερη περιγραφή είναι:

οι πλατφόρμες προσφέρουν διαδοχικές, συχνά απρόβλεπτες κοινωνικές ανταμοιβές σε μια ηλικία κατά την οποία ο εγκέφαλος εμφανίζει αυξημένη ευαισθησία στην κοινωνική αξιολόγηση.

Το infinite scroll: μια μικρή σχεδιαστική λεπτομέρεια που αλλάζει τη συμπεριφορά

Σκεφτείτε τη διαφορά ανάμεσα σε ένα βιβλίο και στο Instagram.

Το βιβλίο έχει σελίδες και κεφάλαια.
Μια εφημερίδα έχει τέλος.
Ένα τηλεοπτικό επεισόδιο τελειώνει.

Το infinite scroll όχι.

Δεν υπάρχει φυσικό σημείο διακοπής στο οποίο ο χρήστης πρέπει να αποφασίσει συνειδητά:

«Θέλω να συνεχίσω;»

Αρκεί μια ακόμη κίνηση του δαχτύλου.

Το autoplay αφαιρεί άλλη μία απόφαση: πριν τελειώσει το ένα βίντεο, ξεκινά το επόμενο.

Και το push notification επαναφέρει την πλατφόρμα στην προσοχή του χρήστη ακόμη και όταν εκείνος είχε ήδη φύγει.

Και τώρα η Ευρώπη λέει επίσημα: «addictive design»

Η αμερικανική δίκη αποκτά ακόμη μεγαλύτερη σημασία επειδή σχεδόν ταυτόχρονα η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έχει ανοίξει ένα δεύτερο μέτωπο εναντίον της Meta.

Στις 10 Ιουλίου 2026, η Επιτροπή ανακοίνωσε επίσημα ότι κατέληξε προκαταρκτικά στο συμπέρασμα ότι ο εθιστικός σχεδιασμός Instagram και Facebook παραβιάζει τον Digital Services Act (DSA).

Η λέξη «προκαταρκτικά» έχει σημασία: δεν πρόκειται ακόμη για τελική απόφαση.

Είναι όμως εξαιρετικά σημαντικό ότι το ζήτημα του addictive design δεν αποτελεί πλέον μόνο ισχυρισμό δικηγόρων ή αντικείμενο επιστημονικής συζήτησης.

Έχει μετατραπεί σε επίσημο ευρωπαϊκό ρυθμιστικό ζήτημα.

Η αρμόδια αντιπρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής Henna Virkkunen τόνισε μάλιστα ότι η προστασία της σωματικής και ψυχικής υγείας των Ευρωπαίων πρέπει να αποτελεί προτεραιότητα για τις πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης.

Social media πάνω από 3 ώρες: τι σημαίνει πραγματικά το «διπλάσιο ρίσκο»

Ο U.S. Surgeon General έχει επισημάνει ότι παιδιά και έφηβοι που χρησιμοποιούν social media περισσότερες από τρεις ώρες ημερησίως εμφανίζουν περίπου διπλάσιο κίνδυνο δυσμενών εκβάσεων ψυχικής υγείας, συμπεριλαμβανομένων συμπτωμάτων κατάθλιψης και άγχους.

Προσοχή όμως στην ερμηνεία.

Δεν σημαίνει ότι οι τρεις ώρες αποτελούν ένα βιολογικό «όριο» μετά το οποίο προκαλείται ψυχική διαταραχή.

Και δεν αποδεικνύει ότι το social media use είναι ο μοναδικός αιτιολογικός παράγοντας.

Οι National Academies of Sciences, Engineering and Medicine έχουν επισημάνει ότι τα σημερινά δεδομένα δεν επαρκούν για να δηλώσουμε ότι τα social media προκαλούν, σε επίπεδο πληθυσμού, συγκεκριμένες μεταβολές στην υγεία των εφήβων. Μεγάλο μέρος των μελετών είναι παρατηρησιακό και δεν μπορεί να αποσαφηνίσει πλήρως την κατεύθυνση της σχέσης.

Αυτό όμως δεν σημαίνει και ότι οι πλατφόρμες μπορούν να θεωρούνται αποδεδειγμένα ασφαλείς.

Ο Surgeon General έχει διατυπώσει ακριβώς το αντίθετο: με τα σημερινά δεδομένα δεν μπορούμε να συμπεράνουμε ότι τα social media είναι επαρκώς ασφαλή για παιδιά και εφήβους.

Άλλο «χρησιμοποιώ πολύ Instagram» και άλλο problematic use

Μία ακόμη σημαντική λεπτομέρεια συχνά χάνεται στη δημόσια συζήτηση.

Η μεγάλη διάρκεια χρήσης δεν είναι από μόνη της ταυτόσημη με «εθισμό».

Η επιστημονική βιβλιογραφία χρησιμοποιεί συχνότερα τον όρο problematic social media use, δηλαδή μια χρήση που αποκτά καταναγκαστικά χαρακτηριστικά και αρχίζει να συνδέεται με προβλήματα στην καθημερινή λειτουργικότητα.

Συστηματική ανασκόπηση και μετα-ανάλυση του 2024 βρήκε θετική συσχέτιση της problematic social media use με καταθλιπτικά συμπτώματα, άγχος και προβλήματα ύπνου, καθώς και αρνητική συσχέτιση με την ευεξία.

Άρα ο σωστός επιστημονικός όρος δεν είναι απαραίτητα:

«Το Instagram προκαλεί εθισμό».

Αλλά:

«Ορισμένοι σχεδιασμοί και πρότυπα χρήσης μπορούν να ενθαρρύνουν προβληματική ή καταναγκαστική χρήση, ιδιαίτερα σε ευάλωτους νέους».

Γιατί δεν είναι το ίδιο για έναν 15χρονο και έναν 40χρονο

Και οι ενήλικες μπορούν να παγιδευτούν σε ώρες scrolling.

Δεν είναι λοιπόν σωστό να πούμε ότι addictive design «δεν επηρεάζει τους μεγάλους».

Υπάρχει όμως μια ουσιώδης διαφορά.

Ο ενήλικος έχει κατά κανόνα πιο ώριμους μηχανισμούς αυτορρύθμισης, σταθερότερη ταυτότητα και μικρότερη αναπτυξιακή εξάρτηση από την αξιολόγηση των συνομηλίκων.

Στον έφηβο, αντίθετα, η κοινωνική αποδοχή και απόρριψη αποτελούν ιδιαίτερα ισχυρά ερεθίσματα σε μια περίοδο κατά την οποία συνεχίζεται η ωρίμανση συστημάτων που συμμετέχουν στη γνωστική και συναισθηματική αυτορρύθμιση.

Αυτό σημαίνει ότι το ίδιο design feature μπορεί να μην έχει το ίδιο ψυχολογικό βάρος σε όλες τις ηλικίες.

Ένα like για έναν ενήλικο μπορεί να είναι απλώς ένα like.

Για ένα παιδί που οικοδομεί ακόμη την κοινωνική του ταυτότητα μπορεί να λειτουργεί ως συνεχής ποσοτικοποίηση της αποδοχής του από τους άλλους.

Πού τελειώνει λοιπόν η πειθώ και πού αρχίζει η χειραγώγηση;

Αυτό ίσως είναι το σημαντικότερο ερώτημα που ανοίγει η δίκη.

Μια ιδιωτική εταιρεία έχει δικαίωμα να κατασκευάσει ένα ελκυστικό προϊόν.

Έχει δικαίωμα να το βελτιστοποιεί.

Έχει δικαίωμα να προσπαθεί να κρατήσει τους πελάτες της.

Αλλά η σημερινή τεχνολογία δημιουργεί μια πρωτοφανή ασυμμετρία γνώσης.

Η πλατφόρμα μπορεί να γνωρίζει:

• σε ποιο βίντεο σταμάτησες,

• πόσο χρόνο το κοίταξες,

• ποιο προσπέρασες,

• τι σχολίασες,

• τι μοιράστηκες,

• τι σε έκανε να επιστρέψεις,

• ποιο notification άνοιξες,

• και ποιο είδος περιεχομένου αυξάνει την πιθανότητα να παραμείνεις στην εφαρμογή.

Ο χρήστης, αντίθετα, δεν γνωρίζει συνήθως γιατί το επόμενο περιεχόμενο εμφανίστηκε μπροστά του.

Όταν αυτή η ανισορροπία εφαρμόζεται σε έναν ενήλικο, ήδη δημιουργούνται σοβαρά ζητήματα καταναλωτικής προστασίας.

Όταν εφαρμόζεται σε ένα παιδί, δημιουργείται επιπλέον ζήτημα αναπτυξιακής και υγειονομικής προστασίας.

Η δίκη μπορεί τελικά να αφορά κάτι μεγαλύτερο από τη Meta

Facebook και Instagram είναι απλώς το πρώτο μεγάλο πεδίο σύγκρουσης.

Αν τα δικαστήρια και οι ρυθμιστικές αρχές αρχίσουν να θεωρούν ότι το engagement-maximizing design μπορεί υπό συγκεκριμένες συνθήκες να αποτελεί αθέμιτη εμπορική πρακτική, το αποτέλεσμα μπορεί να επηρεάσει ολόκληρη την οικονομία της προσοχής.

Γιατί το πραγματικό ερώτημα δεν είναι:

«Είναι κακό να χρησιμοποιούν τα παιδιά Instagram;»

Το ερώτημα είναι:

Μπορεί μια εταιρεία να γνωρίζει ότι ο χρήστης είναι παιδί, να γνωρίζει τις ιδιαίτερες αναπτυξιακές ευαισθησίες της ηλικίας του και παρ' όλα αυτά να σχεδιάζει το προϊόν με πρωταρχικό στόχο να δυσκολεύεται να σταματήσει να το χρησιμοποιεί;

Οι αμερικανικές πολιτείες λένε ουσιαστικά «όχι».

Η Meta λέει ότι αυτή η περιγραφή των προϊόντων και των ενεργειών της είναι λανθασμένη.

Και η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έχει πλέον δηλώσει προκαταρκτικά ότι τουλάχιστον ορισμένες πτυχές του «addictive design» Facebook και Instagram μπορεί πράγματι να παραβιάζουν την ευρωπαϊκή νομοθεσία.

Η απάντηση που θα δώσουν τα δικαστήρια και οι ρυθμιστικές αρχές δεν θα καθορίσει μόνο το μέλλον της Meta.

Μπορεί να καθορίσει πόσο μακριά επιτρέπεται να φτάσει η τεχνολογία όταν το επιχειρηματικό της μοντέλο βασίζεται στην αγορά και πώληση του πιο πολύτιμου και περιορισμένου πόρου του ανθρώπου: της προσοχής του.