Πόσο νόμιμο είναι να «εθίζεις» ένα παιδί για να του δείχνεις διαφημίσεις; Η δίκη που απειλεί να αλλάξει Instagram και Facebook

 του Αλέξανδρου Γιατζίδη, Γενικού Διευθυντή, Ινστιτούτου Ενημέρωσης και Επικοινωνίας της Υγείας, medlabnews.gr iatrikanea  

Η μεγάλη δίκη για Facebook και Instagram ανοίγει ένα πολύ μεγαλύτερο ερώτημα: μέχρι πού επιτρέπεται σε μια πλατφόρμα να χρησιμοποιεί infinite scroll, autoplay, likes, notifications και αλγορίθμους για να κρατά ένα παιδί όσο περισσότερο γίνεται στην οθόνη; Τι γνωρίζουμε για τον αναπτυσσόμενο εγκέφαλο των εφήβων και γιατί η Ευρωπαϊκή Επιτροπή μιλά πλέον επίσημα για «addictive design».

Μια από τις σημαντικότερες δικαστικές μάχες στην ιστορία των social media βρίσκεται σε εξέλιξη στις ΗΠΑ και το διακύβευμα ξεπερνά κατά πολύ το ερώτημα εάν το Instagram ή το Facebook είναι «καλά» ή «κακά» για τα παιδιά.

Στο ομοσπονδιακό δικαστήριο του Όκλαντ της Καλιφόρνιας, η Meta αντιμετωπίζει ισχυρισμούς ότι σχεδίασε χαρακτηριστικά των πλατφορμών Facebook και Instagram με τρόπο που ενθαρρύνει την υπερβολική και καταναγκαστική χρήση από παιδιά και εφήβους, ενώ παράλληλα υποβάθμιζε τους κινδύνους τους.

Η συγκεκριμένη δίκη αφορά τις αξιώσεις της Καλιφόρνιας, του Κολοράντο, του Κεντάκι και του Νιου Τζέρσεϊ, ενώ συνδεδεμένες αξιώσεις ακόμη 25 πολιτειών για τη συλλογή δεδομένων ανηλίκων αναμένεται να ακολουθήσουν. Η διαδικασία εκτιμάται ότι θα διαρκέσει περίπου έξι εβδομάδες και αναμένεται να καταθέσει ακόμη και ο Mark Zuckerberg.

Η Meta αρνείται ότι προσπάθησε να «εθίσει» παιδιά. Υποστηρίζει ότι έχει επενδύσει στην ασφάλεια των νέων χρηστών, ότι διαθέτει εργαλεία προστασίας και ότι η σχέση μεταξύ social media και ψυχικής υγείας των εφήβων είναι πολύ πιο σύνθετη από αυτή που παρουσιάζουν οι ενάγοντες.

Το κρίσιμο ερώτημα, όμως, είναι διαφορετικό:

Όταν μια πλατφόρμα γνωρίζει την ηλικία του χρήστη, γνωρίζει πώς αντιδρά σε κάθε εικόνα, like και notification και έχει τη δυνατότητα να προσαρμόζει συνεχώς το προϊόν ώστε να αυξάνει τον χρόνο που περνά μέσα σε αυτό, πού τελειώνει το θεμιτό marketing και πού αρχίζει η εκμετάλλευση μιας αναπτυξιακής ευαλωτότητας;

Η κατάθεση που άνοιξε ξανά τη συζήτηση: «Αν φύγεις από την πλατφόρμα, δεν βγάζουν χρήματα»

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχει η κατάθεση του Arturo Béjar, πρώην διευθυντή μηχανικής της Meta και επί χρόνια στελέχους που ασχολήθηκε με θέματα ασφάλειας και ευημερίας των χρηστών.

Στις 19 Αυγούστου κατέθεσε ότι, κατά την άποψή του, η εταιρική κουλτούρα έδινε μεγαλύτερη βαρύτητα στην ανάπτυξη και το engagement από ό,τι στην ασφάλεια των παιδιών. Υποστήριξε επίσης ότι η αξιολόγηση εργαζομένων που ασχολούνταν με προϊόντα προς τους χρήστες βασιζόταν σε μεγάλο βαθμό στον αριθμό χρηστών και στον χρόνο που περνούσαν στις υπηρεσίες.

Ο Béjar επιτέθηκε ακόμη και σε ένα από τα εργαλεία που η Meta επικαλείται ως μέτρο προστασίας: τη λειτουργία «Take a Break», η οποία υπενθυμίζει στον χρήστη να κάνει διάλειμμα.

Κατά τον ίδιο, ήταν ουσιαστικά «σχεδιασμένη να αποτυγχάνει», επειδή δεν ενεργοποιείται υποχρεωτικά ως προεπιλογή και ο χρήστης μπορεί εύκολα να αγνοήσει τις ειδοποιήσεις της. Πρόκειται για μαρτυρία του πρώην στελέχους και όχι για τελεσίδικη δικαστική διαπίστωση.

Ακόμη σοβαρότερος ήταν ο ισχυρισμός του ότι η Meta διέθετε τεχνολογία με την οποία μπορούσε να εντοπίζει λογαριασμούς που πιθανότατα ανήκαν σε παιδιά κάτω των 13 ετών και να ζητά επαλήθευση ηλικίας, αλλά δεν την αξιοποιούσε όσο θα μπορούσε.

Η Meta, από την πλευρά της, δηλώνει ότι οι χρήστες πρέπει να είναι τουλάχιστον 13 ετών για να ανοίξουν λογαριασμό και αμφισβητεί συνολικά την εικόνα που παρουσιάζουν οι πολιτείες.

Το πραγματικό προϊόν είναι η προσοχή;

Εδώ βρίσκεται η οικονομική καρδιά της υπόθεσης.

Facebook και Instagram είναι κατά βάση δωρεάν για τον χρήστη. Όμως η προσοχή του έχει οικονομική αξία.

Όσο περισσότερο παραμένει κάποιος στην εφαρμογή:

περισσότερο περιεχόμενο → περισσότερες προβολές → περισσότερες διαφημιστικές ευκαιρίες → περισσότερα δεδομένα για τις προτιμήσεις του → ακριβέστερη στόχευση.

Άρα μια πλατφόρμα έχει ισχυρό οικονομικό κίνητρο να αυξήσει το engagement.

Αυτό από μόνο του δεν είναι παράνομο. Κάθε εφημερίδα θέλει ο αναγνώστης να διαβάζει περισσότερο, κάθε τηλεοπτικό δίκτυο θέλει ο τηλεθεατής να μη φύγει και κάθε επιχείρηση θέλει ο πελάτης να επιστρέψει.

Η διαφορά των σύγχρονων social media είναι η κλίμακα και η εξατομίκευση.

Ο αλγόριθμος δεν σχεδιάζει απλώς μία ελκυστική σελίδα για εκατομμύρια ανθρώπους. Μπορεί να μαθαίνει συνεχώς τι κρατά τον συγκεκριμένο άνθρωπο περισσότερο μέσα στην εφαρμογή.

Και όταν αυτός ο άνθρωπος είναι 12, 14 ή 16 ετών, το ερώτημα αποκτά και ιατρική διάσταση.

Γιατί ο εγκέφαλος του εφήβου δεν είναι απλώς ένας μικρότερος εγκέφαλος ενηλίκου

Η εφηβεία αποτελεί περίοδο έντονης νευροβιολογικής και ψυχοκοινωνικής ανάπτυξης.

Κατά την περίοδο αυτή, η κοινωνική επιβράβευση, η αποδοχή από συνομηλίκους και η απόρριψη αποκτούν ιδιαίτερα μεγάλη σημασία. Η American Psychological Association επισημαίνει ότι οι νέοι εμφανίζουν αυξημένη ευαισθησία τόσο στη θετική κοινωνική ανατροφοδότηση όσο και στην απόρριψη.

Αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία σε μια εφαρμογή όπου η κοινωνική επιβράβευση μετατρέπεται σε αριθμούς:

likes, followers, views, comments.

Το παιδί δεν λαμβάνει απλώς το μήνυμα «οι φίλοι μου άρεσαν τη φωτογραφία».

Βλέπει:

127 likes.
1.842 followers.
32 σχόλια.
10.500 views.

Η κοινωνική αποδοχή αποκτά δηλαδή ένα συνεχώς μετρήσιμο «score».

Ο Béjar υποστήριξε στη δίκη ότι counters όπως τα likes, views, comments και followers είναι παραδείγματα λειτουργιών που μπορεί να είναι ιδιαίτερα προβληματικές για εφήβους λόγω της αυξημένης ευαισθησίας τους στην κοινωνική σύγκριση.

Τι έδειξε μελέτη με μαγνητική τομογραφία του εγκεφάλου

Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα επιστημονικά δεδομένα δημοσιεύθηκε στο JAMA Pediatrics.

Ερευνητές παρακολούθησαν παιδιά στην πρώιμη εφηβεία και εξέτασαν με λειτουργική μαγνητική τομογραφία τη νευρωνική απόκρισή τους στην προσδοκία κοινωνικής ανταμοιβής και απόρριψης.

Τα παιδιά που έλεγχαν τα social media συστηματικά και πολύ συχνά παρουσίασαν με την πάροδο του χρόνου διαφορετική αναπτυξιακή πορεία της νευρωνικής ευαισθησίας σε κοινωνικά ερεθίσματα σε περιοχές που περιλαμβάνουν την αμυγδαλή, τη νησίδα, το κοιλιακό ραβδωτό σώμα και τον προμετωπιαίο φλοιό.

Οι ίδιοι οι συγγραφείς, όμως, είναι προσεκτικοί:

Η μελέτη δείχνει συσχέτιση. Δεν αποδεικνύει ότι τα social media προκάλεσαν τις εγκεφαλικές μεταβολές.

Μπορεί, για παράδειγμα, παιδιά που εξαρχής είναι περισσότερο ευαίσθητα στην κοινωνική ανταμοιβή να έχουν και μεγαλύτερη τάση να ελέγχουν συνεχώς τις εφαρμογές.

Αυτή είναι μια σημαντική επιστημονική διάκριση.

Likes, ειδοποιήσεις και η αβεβαιότητα της επόμενης «ανταμοιβής»

Το JAMA Pediatrics επισημαίνει έναν ακόμη ενδιαφέροντα μηχανισμό.

Τα likes, τα μηνύματα και οι ειδοποιήσεις δεν εμφανίζονται με απόλυτα προβλέψιμο τρόπο. Ο χρήστης δεν γνωρίζει πότε θα εμφανιστεί κάτι και πόσο ενδιαφέρον θα είναι.

Αυτή η απρόβλεπτη κοινωνική ανατροφοδότηση μπορεί να ενισχύει την επαναλαμβανόμενη συμπεριφορά ελέγχου της εφαρμογής.

Δεν χρειάζεται επομένως να λέμε ότι «η εφαρμογή προκαλεί ντοπαμίνη και εθισμό», μια διατύπωση που επιστημονικά είναι υπεραπλουστευμένη.

Η ακριβέστερη περιγραφή είναι:

οι πλατφόρμες προσφέρουν διαδοχικές, συχνά απρόβλεπτες κοινωνικές ανταμοιβές σε μια ηλικία κατά την οποία ο εγκέφαλος εμφανίζει αυξημένη ευαισθησία στην κοινωνική αξιολόγηση.

Το infinite scroll: μια μικρή σχεδιαστική λεπτομέρεια που αλλάζει τη συμπεριφορά

Σκεφτείτε τη διαφορά ανάμεσα σε ένα βιβλίο και στο Instagram.

Το βιβλίο έχει σελίδες και κεφάλαια.
Μια εφημερίδα έχει τέλος.
Ένα τηλεοπτικό επεισόδιο τελειώνει.

Το infinite scroll όχι.

Δεν υπάρχει φυσικό σημείο διακοπής στο οποίο ο χρήστης πρέπει να αποφασίσει συνειδητά:

«Θέλω να συνεχίσω;»

Αρκεί μια ακόμη κίνηση του δαχτύλου.

Το autoplay αφαιρεί άλλη μία απόφαση: πριν τελειώσει το ένα βίντεο, ξεκινά το επόμενο.

Και το push notification επαναφέρει την πλατφόρμα στην προσοχή του χρήστη ακόμη και όταν εκείνος είχε ήδη φύγει.

Και τώρα η Ευρώπη λέει επίσημα: «addictive design»

Η αμερικανική δίκη αποκτά ακόμη μεγαλύτερη σημασία επειδή σχεδόν ταυτόχρονα η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έχει ανοίξει ένα δεύτερο μέτωπο εναντίον της Meta.

Στις 10 Ιουλίου 2026, η Επιτροπή ανακοίνωσε επίσημα ότι κατέληξε προκαταρκτικά στο συμπέρασμα ότι ο εθιστικός σχεδιασμός Instagram και Facebook παραβιάζει τον Digital Services Act (DSA).

Η λέξη «προκαταρκτικά» έχει σημασία: δεν πρόκειται ακόμη για τελική απόφαση.

Είναι όμως εξαιρετικά σημαντικό ότι το ζήτημα του addictive design δεν αποτελεί πλέον μόνο ισχυρισμό δικηγόρων ή αντικείμενο επιστημονικής συζήτησης.

Έχει μετατραπεί σε επίσημο ευρωπαϊκό ρυθμιστικό ζήτημα.

Η αρμόδια αντιπρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής Henna Virkkunen τόνισε μάλιστα ότι η προστασία της σωματικής και ψυχικής υγείας των Ευρωπαίων πρέπει να αποτελεί προτεραιότητα για τις πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης.

Social media πάνω από 3 ώρες: τι σημαίνει πραγματικά το «διπλάσιο ρίσκο»

Ο U.S. Surgeon General έχει επισημάνει ότι παιδιά και έφηβοι που χρησιμοποιούν social media περισσότερες από τρεις ώρες ημερησίως εμφανίζουν περίπου διπλάσιο κίνδυνο δυσμενών εκβάσεων ψυχικής υγείας, συμπεριλαμβανομένων συμπτωμάτων κατάθλιψης και άγχους.

Προσοχή όμως στην ερμηνεία.

Δεν σημαίνει ότι οι τρεις ώρες αποτελούν ένα βιολογικό «όριο» μετά το οποίο προκαλείται ψυχική διαταραχή.

Και δεν αποδεικνύει ότι το social media use είναι ο μοναδικός αιτιολογικός παράγοντας.

Οι National Academies of Sciences, Engineering and Medicine έχουν επισημάνει ότι τα σημερινά δεδομένα δεν επαρκούν για να δηλώσουμε ότι τα social media προκαλούν, σε επίπεδο πληθυσμού, συγκεκριμένες μεταβολές στην υγεία των εφήβων. Μεγάλο μέρος των μελετών είναι παρατηρησιακό και δεν μπορεί να αποσαφηνίσει πλήρως την κατεύθυνση της σχέσης.

Αυτό όμως δεν σημαίνει και ότι οι πλατφόρμες μπορούν να θεωρούνται αποδεδειγμένα ασφαλείς.

Ο Surgeon General έχει διατυπώσει ακριβώς το αντίθετο: με τα σημερινά δεδομένα δεν μπορούμε να συμπεράνουμε ότι τα social media είναι επαρκώς ασφαλή για παιδιά και εφήβους.

Άλλο «χρησιμοποιώ πολύ Instagram» και άλλο problematic use

Μία ακόμη σημαντική λεπτομέρεια συχνά χάνεται στη δημόσια συζήτηση.

Η μεγάλη διάρκεια χρήσης δεν είναι από μόνη της ταυτόσημη με «εθισμό».

Η επιστημονική βιβλιογραφία χρησιμοποιεί συχνότερα τον όρο problematic social media use, δηλαδή μια χρήση που αποκτά καταναγκαστικά χαρακτηριστικά και αρχίζει να συνδέεται με προβλήματα στην καθημερινή λειτουργικότητα.

Συστηματική ανασκόπηση και μετα-ανάλυση του 2024 βρήκε θετική συσχέτιση της problematic social media use με καταθλιπτικά συμπτώματα, άγχος και προβλήματα ύπνου, καθώς και αρνητική συσχέτιση με την ευεξία.

Άρα ο σωστός επιστημονικός όρος δεν είναι απαραίτητα:

«Το Instagram προκαλεί εθισμό».

Αλλά:

«Ορισμένοι σχεδιασμοί και πρότυπα χρήσης μπορούν να ενθαρρύνουν προβληματική ή καταναγκαστική χρήση, ιδιαίτερα σε ευάλωτους νέους».

Γιατί δεν είναι το ίδιο για έναν 15χρονο και έναν 40χρονο

Και οι ενήλικες μπορούν να παγιδευτούν σε ώρες scrolling.

Δεν είναι λοιπόν σωστό να πούμε ότι addictive design «δεν επηρεάζει τους μεγάλους».

Υπάρχει όμως μια ουσιώδης διαφορά.

Ο ενήλικος έχει κατά κανόνα πιο ώριμους μηχανισμούς αυτορρύθμισης, σταθερότερη ταυτότητα και μικρότερη αναπτυξιακή εξάρτηση από την αξιολόγηση των συνομηλίκων.

Στον έφηβο, αντίθετα, η κοινωνική αποδοχή και απόρριψη αποτελούν ιδιαίτερα ισχυρά ερεθίσματα σε μια περίοδο κατά την οποία συνεχίζεται η ωρίμανση συστημάτων που συμμετέχουν στη γνωστική και συναισθηματική αυτορρύθμιση.

Αυτό σημαίνει ότι το ίδιο design feature μπορεί να μην έχει το ίδιο ψυχολογικό βάρος σε όλες τις ηλικίες.

Ένα like για έναν ενήλικο μπορεί να είναι απλώς ένα like.

Για ένα παιδί που οικοδομεί ακόμη την κοινωνική του ταυτότητα μπορεί να λειτουργεί ως συνεχής ποσοτικοποίηση της αποδοχής του από τους άλλους.

Πού τελειώνει λοιπόν η πειθώ και πού αρχίζει η χειραγώγηση;

Αυτό ίσως είναι το σημαντικότερο ερώτημα που ανοίγει η δίκη.

Μια ιδιωτική εταιρεία έχει δικαίωμα να κατασκευάσει ένα ελκυστικό προϊόν.

Έχει δικαίωμα να το βελτιστοποιεί.

Έχει δικαίωμα να προσπαθεί να κρατήσει τους πελάτες της.

Αλλά η σημερινή τεχνολογία δημιουργεί μια πρωτοφανή ασυμμετρία γνώσης.

Η πλατφόρμα μπορεί να γνωρίζει:

• σε ποιο βίντεο σταμάτησες,

• πόσο χρόνο το κοίταξες,

• ποιο προσπέρασες,

• τι σχολίασες,

• τι μοιράστηκες,

• τι σε έκανε να επιστρέψεις,

• ποιο notification άνοιξες,

• και ποιο είδος περιεχομένου αυξάνει την πιθανότητα να παραμείνεις στην εφαρμογή.

Ο χρήστης, αντίθετα, δεν γνωρίζει συνήθως γιατί το επόμενο περιεχόμενο εμφανίστηκε μπροστά του.

Όταν αυτή η ανισορροπία εφαρμόζεται σε έναν ενήλικο, ήδη δημιουργούνται σοβαρά ζητήματα καταναλωτικής προστασίας.

Όταν εφαρμόζεται σε ένα παιδί, δημιουργείται επιπλέον ζήτημα αναπτυξιακής και υγειονομικής προστασίας.

Η δίκη μπορεί τελικά να αφορά κάτι μεγαλύτερο από τη Meta

Facebook και Instagram είναι απλώς το πρώτο μεγάλο πεδίο σύγκρουσης.

Αν τα δικαστήρια και οι ρυθμιστικές αρχές αρχίσουν να θεωρούν ότι το engagement-maximizing design μπορεί υπό συγκεκριμένες συνθήκες να αποτελεί αθέμιτη εμπορική πρακτική, το αποτέλεσμα μπορεί να επηρεάσει ολόκληρη την οικονομία της προσοχής.

Γιατί το πραγματικό ερώτημα δεν είναι:

«Είναι κακό να χρησιμοποιούν τα παιδιά Instagram;»

Το ερώτημα είναι:

Μπορεί μια εταιρεία να γνωρίζει ότι ο χρήστης είναι παιδί, να γνωρίζει τις ιδιαίτερες αναπτυξιακές ευαισθησίες της ηλικίας του και παρ' όλα αυτά να σχεδιάζει το προϊόν με πρωταρχικό στόχο να δυσκολεύεται να σταματήσει να το χρησιμοποιεί;

Οι αμερικανικές πολιτείες λένε ουσιαστικά «όχι».

Η Meta λέει ότι αυτή η περιγραφή των προϊόντων και των ενεργειών της είναι λανθασμένη.

Και η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έχει πλέον δηλώσει προκαταρκτικά ότι τουλάχιστον ορισμένες πτυχές του «addictive design» Facebook και Instagram μπορεί πράγματι να παραβιάζουν την ευρωπαϊκή νομοθεσία.

Η απάντηση που θα δώσουν τα δικαστήρια και οι ρυθμιστικές αρχές δεν θα καθορίσει μόνο το μέλλον της Meta.

Μπορεί να καθορίσει πόσο μακριά επιτρέπεται να φτάσει η τεχνολογία όταν το επιχειρηματικό της μοντέλο βασίζεται στην αγορά και πώληση του πιο πολύτιμου και περιορισμένου πόρου του ανθρώπου: της προσοχής του.