Η ισχυρή τοξίνη του λαγοκέφαλου και σε θαλασσινά που τρώμε: Τι έχει βρεθεί σε ελληνικά μύδια και κυδώνια

 medlabnews.gr iatrikanea

Η τετροδοτοξίνη (Tetrodotoxin, TTX), η ισχυρή νευροτοξίνη που έχει γίνει γνωστή κυρίως από τις δηλητηριάσεις μετά την κατανάλωση λαγοκέφαλου και άλλων ψαριών της οικογένειας Tetraodontidae, δεν περιορίζεται τελικά στα συγκεκριμένα ψάρια.

Έχει εντοπιστεί και σε οστρακοειδή ευρωπαϊκών θαλασσών — και μάλιστα σε ελληνικά μύδια και κυδώνια, με ορισμένες από τις παλαιότερες ελληνικές μετρήσεις να βρίσκονται αρκετά πάνω από το επίπεδο των 44 μg TTX equivalents ανά κιλό που έχει χρησιμοποιήσει η Ευρωπαϊκή Αρχή για την Ασφάλεια των Τροφίμων (EFSA) στην αξιολόγηση του κινδύνου.

Το θέμα επανέρχεται με ιδιαίτερο ενδιαφέρον μετά από νέα επιστημονική μελέτη του 2026, η οποία εντόπισε τετροδοτοξίνες σε ένα απροσδόκητα ευρύ φάσμα θαλάσσιων οργανισμών στη Γαλικία της Ισπανίας: από μύδια και πεταλίδες μέχρι θαλάσσια σαλιγκάρια, abalone, ανεμώνες και ένα εμπορικά σημαντικό είδος καβουριού.

Η μελέτη έχει ήδη δημοσιευθεί ηλεκτρονικά και θα περιληφθεί στο Food Control, Volume 192, Φεβρουάριος 2027.

Τι είχε βρεθεί στην Ελλάδα

Η ελληνική ιστορία της τετροδοτοξίνης παρουσιάζει ιδιαίτερο επιστημονικό ενδιαφέρον.

Το 2012, στο πλαίσιο του επίσημου προγράμματος ελέγχου θαλάσσιων βιοτοξινών, ερευνητές εξέτασαν μύδια του είδους Mytilus galloprovincialis από τον όρμο Βιστωνίδας–Λάγος στη Ροδόπη.

Οι εργαστηριακές αναλύσεις με UPLC-MS/MS αποκάλυψαν τετροδοτοξίνες σε συγκεντρώσεις που έφθαναν τα:

222,9 μg/kg.

Όταν οι επιστήμονες επέστρεψαν σε διατηρημένα δείγματα προηγούμενων ετών, διαπίστωσαν ότι η TTX υπήρχε στα ελληνικά οστρακοειδή ήδη από το 2006.

Στα δείγματα της περιόδου 2006–2012 οι συγκεντρώσεις κυμαίνονταν από 61 έως 194,7 μg/kg.

Στην ελληνική έρευνα εξετάστηκαν κυρίως:

• μύδια — Mytilus galloprovincialis

• κυδώνια — Venus verrucosa

Τα δείγματα προέρχονταν από διαφορετικές ελληνικές παράκτιες περιοχές, μεταξύ των οποίων ο Βιστωνικός, η Κεραμωτή, ο Στρυμονικός, ο Θερμαϊκός και ο Σαρωνικός.

Η εργασία των Ελλήνων ερευνητών, που δημοσιεύθηκε το 2015 στο επιστημονικό περιοδικό Toxins, θεωρήθηκε τότε η παλαιότερη καταγεγραμμένη παρουσία τετροδοτοξινών σε ευρωπαϊκά δίθυρα οστρακοειδή.

Το εντυπωσιακό 222,9 έναντι 44 μg/kg

Η EFSA πραγματοποίησε το 2017 ειδική επιστημονική αξιολόγηση για την τετροδοτοξίνη στα δίθυρα μαλάκια και τα θαλάσσια γαστερόποδα.

Κατέληξε σε οξεία δόση αναφοράς — ARfD 0,25 μg TTX/kg σωματικού βάρους.

Για έναν ενήλικα 70 κιλών που καταναλώνει μεγάλη μερίδα 400 γραμμαρίων οστρακοειδών, η EFSA υπολόγισε:

70 kg × 0,25 μg/kg = 17,5 μg TTX

και:

17,5 μg ÷ 0,4 kg = 43,75 μg/kg

δηλαδή περίπου 44 μg TTX equivalents/kg οστρακοειδών.

Κάτω από αυτή τη συγκέντρωση η EFSA εκτίμησε ότι δεν αναμένονται δυσμενείς επιπτώσεις στον άνθρωπο.

Η υψηλότερη ελληνική μέτρηση ήταν:

222,9 ÷ 44 = 5,07

Άρα το συγκεκριμένο ελληνικό δείγμα είχε συγκέντρωση περίπου 5,1 φορές το επίπεδο αναφοράς της EFSA.

Προσοχή όμως: τα 44 μg/kg δεν αποτελούν θεσμοθετημένο ευρωπαϊκό ανώτατο όριο ειδικά για την TTX, αλλά επιστημονικό επίπεδο αναφοράς που προέκυψε από την αξιολόγηση κινδύνου της EFSA.

Τι βρήκε η νέα μελέτη του 2026

Οι ερευνητές της νέας ισπανικής μελέτης εξέτασαν συνολικά 195 δείγματα θαλάσσιων ασπόνδυλων από τις ακτές της Γαλικίας.

Τετροδοτοξίνη ή συγγενής μορφή της ανιχνεύθηκε σε:

19 από τα 195 δείγματα — 9,7%.

Εξετάστηκαν δίθυρα, γαστερόποδα, καρκινοειδή, εχινόδερμα και θαλάσσιες ανεμώνες.

Η μελέτη κατέγραψε για πρώτη φορά στην Ισπανία μετρήσιμη TTX σε μύδια, θαλάσσια σαλιγκάρια και πεταλίδες.

Ακόμη πιο ενδιαφέρον είναι ότι καταγράφηκε για πρώτη φορά στην Ευρώπη TTX σε:

abalone (Haliotis tuberculata) και στη θαλάσσια ανεμώνη Anemonia viridis.

Και υπήρξε μία πραγματική παγκόσμια «πρωτιά»: για πρώτη φορά αναφέρθηκε τετροδοτοξίνη στο εδώδιμο καβούρι Necora puber, γνωστό ως velvet swimming crab.

Στο συγκεκριμένο καβούρι η συγκέντρωση έφθασε τα 40,8 μg/kg, δηλαδή πολύ κοντά στο επίπεδο των 44 μg/kg της EFSA.

Το παράδοξο: τα νέα ισπανικά επίπεδα δεν ήταν τα υψηλότερα

Εδώ βρίσκεται μία ενδιαφέρουσα λεπτομέρεια που μπορεί εύκολα να χαθεί πίσω από τον εντυπωσιακό τίτλο της νέας έρευνας.

Το σημαντικότερο εύρημα της ισπανικής μελέτης δεν ήταν ότι βρέθηκαν εξαιρετικά υψηλές συγκεντρώσεις.

Ήταν ότι η TTX εμφανίστηκε σε περισσότερα είδη από όσα θεωρούσαμε έως τώρα πιθανούς φορείς της τοξίνης.

Αντίθετα, πολύ υψηλότερες συγκεντρώσεις έχουν καταγραφεί παλαιότερα σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες.

Σε ιταλικά μύδια έχουν αναφερθεί έως 541 μg TTX equivalents/kg, ενώ στην Ελλάδα έχουν καταγραφεί έως 222,9 μg/kg. Η νέα μελέτη αναφέρει επίσης προηγούμενες τιμές περίπου 253 μg/kg σε οστρακοειδή από Βρετανία και Ολλανδία.

Γιατί η τετροδοτοξίνη είναι επικίνδυνη

Η TTX είναι μια ιδιαίτερα ισχυρή νευροτοξίνη.

Δρα μπλοκάροντας τους τασεοεξαρτώμενους διαύλους νατρίου στις κυτταρικές μεμβράνες. Με αυτόν τον τρόπο παρεμποδίζει τη φυσιολογική μετάδοση των ηλεκτρικών σημάτων στα νεύρα και στους μυς.

Σε δηλητηρίαση μπορούν να εμφανιστούν νευρολογικά και γαστρεντερικά συμπτώματα, όπως αιμωδίες γύρω από το στόμα, αδυναμία, ζάλη, ναυτία και έμετοι. Σε σοβαρές δηλητηριάσεις μπορεί να επηρεαστεί και η λειτουργία των αναπνευστικών μυών.

Ένα ακόμη σημαντικό χαρακτηριστικό είναι ότι η τετροδοτοξίνη είναι θερμοσταθερή.

Αυτό σημαίνει ότι το συνηθισμένο μαγείρεμα δεν αποτελεί αξιόπιστο τρόπο εξουδετέρωσής της.

Σημαίνει ότι σήμερα τα ελληνικά μύδια είναι επικίνδυνα;

Όχι.

Αυτό είναι το κρίσιμο σημείο για τη σωστή ερμηνεία των δεδομένων.

Οι υψηλές ελληνικές τιμές προέρχονται από συγκεκριμένα δείγματα παλαιότερων ετών και δεν αποτελούν ένδειξη ότι τα μύδια ή τα κυδώνια που βρίσκονται σήμερα στην ελληνική αγορά περιέχουν TTX.

Ούτε η νέα μελέτη αφορά δείγματα από την ελληνική αγορά.

Αντίθετα, τα στοιχεία δείχνουν ότι η τετροδοτοξίνη μπορεί υπό ορισμένες περιβαλλοντικές συνθήκες να εμφανιστεί σε ευρωπαϊκά θαλάσσια οικοσυστήματα και να συσσωρευτεί σε περισσότερα είδη από εκείνα που παραδοσιακά συνδέαμε με αυτήν.

Μάλιστα, η νέα μελέτη επισημαίνει ότι μέχρι σήμερα δεν έχουν καταγραφεί στην Ευρώπη περιστατικά δηλητηρίασης από TTX που να αποδόθηκαν σε κατανάλωση δίθυρων οστρακοειδών, παρά τις κατά καιρούς υψηλές εργαστηριακές μετρήσεις.

Η θερμοκρασία της θάλασσας μπαίνει στην εξίσωση

Ένα ακόμη στοιχείο που απασχολεί τους επιστήμονες είναι η πιθανή σχέση της TTX με τη θερμοκρασία του νερού.

Μελέτες σε ευρωπαϊκά ύδατα δείχνουν ότι η εμφάνιση μετρήσιμων ποσοτήτων της τοξίνης στα δίθυρα φαίνεται να ευνοείται όταν η θερμοκρασία της θάλασσας υπερβαίνει περίπου τους 15°C, αν και ο ακριβής μηχανισμός παραγωγής και συσσώρευσης της TTX παραμένει ασαφής.

Οι θετικές μετρήσεις στη νέα ισπανική έρευνα συγκεντρώθηκαν κυρίως από την άνοιξη έως το καλοκαίρι και σε ρηχές παράκτιες περιοχές.

Οι συγγραφείς θεωρούν ότι στο πλαίσιο της αύξησης της θερμοκρασίας των θαλασσών απαιτείται ευρύτερη και συστηματικότερη παρακολούθηση.

Το ευρωπαϊκό κενό στην παρακολούθηση

Η ευρωπαϊκή νομοθεσία απαγορεύει τη διάθεση στην αγορά ψαριών της οικογένειας Tetraodontidae, στην οποία ανήκουν οι λαγοκέφαλοι, εξαιτίας της παρουσίας επικίνδυνων τοξινών.

Στα οστρακοειδή υπάρχουν θεσμοθετημένα όρια και συστήματα παρακολούθησης για σειρά γνωστών θαλάσσιων βιοτοξινών.

Η TTX, όμως, δεν διαθέτει αντίστοιχο ειδικό εναρμονισμένο αριθμητικό ευρωπαϊκό όριο στα δίθυρα, παρά την επιστημονική τιμή αναφοράς των 44 μg/kg της EFSA.

Η νέα μελέτη υπογραμμίζει ακριβώς αυτό το κενό και ζητά περισσότερα δεδομένα και διεύρυνση της επιτήρησης των θαλάσσιων οργανισμών που μπορούν να λειτουργήσουν ως φορείς της τοξίνης.

Το γεγονός, επομένως, ότι η «τοξίνη του λαγοκέφαλου» έχει ήδη βρεθεί σε ελληνικά μύδια και κυδώνια δεν αποτελεί λόγο πανικού για τον καταναλωτή. Αποτελεί όμως ένα ακόμη ισχυρό επιστημονικό επιχείρημα ότι οι αναδυόμενες θαλάσσιες βιοτοξίνες χρειάζονται στενότερη παρακολούθηση σε μια Μεσόγειο που αλλάζει.