του Αλέξανδρου Γιατζίδη, MD, PhD
Γενικού Διευθυντή ΙΕΚΕΤΥ –, Ινστιτούτου Ενημέρωσης και Επικοινωνίας της Υγείας, για το medlabnews.gr iatrikanea
Το έχεις δει κι εσύ. Καύσωνας, αέρας, ξερά χόρτα στην άκρη του δρόμου και ξαφνικά από το μπροστινό αυτοκίνητο πετάγεται ένα αναμμένο τσιγάρο. Η πρώτη σκέψη έρχεται αυθόρμητα: «Τι μυαλό κουβαλάει;».
Ο δρόμος περνά δίπλα από ξερά χόρτα. Η θερμοκρασία είναι υψηλή, φυσάει και οι Αρχές προειδοποιούν για κίνδυνο πυρκαγιάς.
Και ξαφνικά ανοίγει το παράθυρο του μπροστινού αυτοκινήτου, βγαίνει ένα χέρι και πετά στον δρόμο ένα τσιγάρο που δεν έχει ακόμη σβήσει.
Η πρώτη αυθόρμητη αντίδραση είναι:
«Τι μυαλό κουβαλά αυτός ο άνθρωπος;»
Υπάρχει όμως ένα περισσότερο ενδιαφέρον ερώτημα:
Τι συμβαίνει πραγματικά στο μυαλό ενός ανθρώπου που γνωρίζει ότι υπάρχει κίνδυνος και παρ' όλα αυτά κάνει κάτι που μπορεί να έχει πολύ σοβαρές συνέπειες;
Και εδώ η ψυχολογία και η κοινωνιολογία έχουν πράγματι απαντήσεις.
Γιατί το θέμα είναι ιδιαίτερα επίκαιρο σήμερα
Η Γενική Γραμματεία Πολιτικής Προστασίας ανακοίνωσε στις 27 Αυγούστου ότι για την Παρασκευή 28 Αυγούστου 2026 προβλέπεται ακραίος κίνδυνος πυρκαγιάς – κατηγορία 5 σε Ρέθυμνο, Ηράκλειο, Λασίθι, Ρόδο και Κάρπαθο, ενώ πολλές ακόμη περιοχές βρίσκονται στην κατηγορία 4.
Στην ίδια επίσημη ανακοίνωση υπάρχει μία εξαιρετικά συγκεκριμένη προειδοποίηση: οι πολίτες καλούνται να αποφεύγουν δραστηριότητες που μπορούν να προκαλέσουν πυρκαγιά από αμέλεια, μεταξύ των οποίων αναφέρεται ρητά «η ρίψη αναμμένων τσιγάρων».
Δεν είναι άλλωστε η πρώτη φορά που η Πολιτική Προστασία εστιάζει σε αυτή τη συμπεριφορά. Στην επίσημη καμπάνια «Δεν παίζουμε με τη φωτιά, γιατί η φωτιά δεν παίζει μαζί μας» η ρίψη αναμμένων τσιγάρων περιλαμβάνεται ανάμεσα στα συνηθισμένα ανθρώπινα λάθη που μπορούν να οδηγήσουν σε πυρκαγιά.
Δεν χρειάζεται να είναι «τρελός» ή ανόητος
Το πρώτο που χρειάζεται να ξεκαθαριστεί είναι ότι δεν υπάρχει επιστημονική βάση για να χαρακτηρίσουμε κάποιον που πετά ένα αποτσίγαρο ως «ψυχοπαθή», «ανόητο» ή άνθρωπο με κάποια ψυχική διαταραχή.
Η εξήγηση μπορεί να είναι πολύ πιο πεζή — και ίσως ακριβώς γι' αυτό πιο ανησυχητική.
Η συμπεριφορά μπορεί να προκύπτει από έναν συνδυασμό συνήθειας, χαμηλής αντίληψης κινδύνου, κοινωνικής μάθησης και ανεπαρκούς αυτορρύθμισης.
Μελέτη που χρησιμοποίησε τη Social Cognitive Theory του Albert Bandura σε καπνιστές έδειξε ότι η απόρριψη αποτσίγαρων σχετιζόταν σημαντικά με τη γνώση, την αυτορρύθμιση, τις προσδοκίες για τις συνέπειες, την αυτοαποτελεσματικότητα και την παρατήρηση της συμπεριφοράς των άλλων.
Με απλούστερα λόγια:
«Το κάνω πάντα» + «δεν έχει γίνει ποτέ τίποτα» + «το κάνουν και άλλοι» = συνεχίζω να το κάνω.
«Έλα μωρέ, ένα τσιγάρο είναι»
Αυτό μπορεί να είναι ένα από τα σημαντικότερα ψυχολογικά σημεία του προβλήματος.
Όταν κάποιος έχει πετάξει ένα αποτσίγαρο δεκάδες φορές χωρίς να δει φωτιά να ξεκινά μπροστά του, μπορεί να δημιουργηθεί η εσφαλμένη πεποίθηση ότι η συμπεριφορά είναι ουσιαστικά ακίνδυνη.
Η απουσία προηγούμενης καταστροφής μετατρέπεται σε ψευδή επιβεβαίωση ασφάλειας:
«Το έχω κάνει εκατό φορές και δεν συνέβη τίποτα».
Το πρόβλημα είναι ότι μια συνέπεια μπορεί να έχει μικρή πιθανότητα σε κάθε μεμονωμένο περιστατικό αλλά εξαιρετικά μεγάλο κόστος όταν τελικά συμβεί.
Δεν χρειάζεται κάθε πεταμένο τσιγάρο να προκαλεί πυρκαγιά για να αποτελεί απαράδεκτο κίνδυνο σε συνθήκες ακραίας ξηρασίας και πολύ υψηλού κινδύνου.
Το αποτσίγαρο έχει αποκτήσει μια περίεργη «εξαίρεση»
Υπάρχει και κάτι ακόμη εξαιρετικά ενδιαφέρον.
Μεγάλη αμερικανική μελέτη σε 7.532 νεαρούς ενήλικες καπνιστές εξέτασε τις αντιλήψεις τους γύρω από τα αποτσίγαρα.
Η πιθανότητα να τα πετούν στο περιβάλλον ήταν μεγαλύτερη μεταξύ όσων θεωρούσαν ότι τα αποτσίγαρα είναι βιοδιασπώμενα, ότι δεν βλάπτουν το περιβάλλον ή —κυρίως— ότι δεν αποτελούν πραγματικά σκουπίδια.
Οι δύο ισχυρότεροι παράγοντες ήταν αν κάποιος ενοχλείται βλέποντας αποτσίγαρα στο έδαφος και αν θεωρεί το αποτσίγαρο «σκουπίδι».
Είναι ένα παράδοξο που βλέπουμε καθημερινά:
Ένας άνθρωπος που ενδεχομένως δεν θα πέταγε ποτέ από το αυτοκίνητο ένα άδειο κουτάκι αναψυκτικού μπορεί να πετάξει ένα αποτσίγαρο χωρίς δεύτερη σκέψη.
Σαν να υπάρχει στο μυαλό μια ειδική κατηγορία:
σκουπίδι ≠ αποτσίγαρο.
«Αφού το κάνουν και οι άλλοι»
Εδώ μπαίνει η κοινωνική ψυχολογία.
Ο Robert Cialdini και οι συνεργάτες του ανέπτυξαν τη γνωστή Focus Theory of Normative Conduct, διαχωρίζοντας δύο διαφορετικά είδη κοινωνικών κανόνων.
Ο descriptive norm αφορά τι βλέπουμε ότι κάνουν οι άλλοι.
Ο injunctive norm αφορά τι θεωρεί η κοινωνία σωστό ή αποδεκτό να κάνουμε.
Το πρόβλημα είναι ότι ένα μήνυμα μπορεί να καταδικάζει μια συμπεριφορά και ταυτόχρονα, χωρίς να το θέλει, να μας πληροφορεί ότι αυτή είναι πολύ συνηθισμένη.
Ο ίδιος ο Cialdini έχει προειδοποιήσει ότι καμπάνιες που τονίζουν πόσο συχνή είναι μια ανεπιθύμητη συμπεριφορά μπορούν, κάτω από ορισμένες συνθήκες, να έχουν αντίθετο αποτέλεσμα από το επιδιωκόμενο.
Γι' αυτό ένα μήνυμα όπως:
«Χιλιάδες ασυνείδητοι πετούν τα τσιγάρα τους στους δρόμους»
μπορεί να κρύβει μία επικοινωνιακή παγίδα.
Ενώ καταδικάζει τη συμπεριφορά, ταυτόχρονα λέει:
«Αυτό το κάνουν πάρα πολλοί».
Και γιατί από το αυτοκίνητο φαίνεται ακόμη πιο εύκολο;
Υπάρχει και μια επιπλέον κοινωνιοψυχολογική διάσταση, αλλά εδώ χρειάζεται προσοχή: πρόκειται περισσότερο για εύλογη ερμηνεία βάσει γνωστών μηχανισμών συμπεριφοράς παρά για εύρημα ειδικής μελέτης αποκλειστικά για τα αποτσίγαρα.
Από το αυτοκίνητο ο δράστης απομακρύνεται από το αποτέλεσμα σχεδόν αμέσως.
Δεν βλέπει πού κατέληξε το αποτσίγαρο.
Δεν βλέπει ποιος θα το μαζέψει.
Δεν βλέπει αν μπήκε μέσα στα ξερά χόρτα.
Και σε λίγα δευτερόλεπτα βρίσκεται εκατοντάδες μέτρα μακριά.
Η απόσταση ανάμεσα στην πράξη και στη συνέπειά της πιθανότατα διευκολύνει την αποποίηση προσωπικής ευθύνης:
«Έφυγα, άρα τελείωσε».
Μπορεί πραγματικά ένα πεταμένο τσιγάρο να προκαλέσει τέτοια καταστροφή;
Η απάντηση χρειάζεται ακρίβεια.
Δεν προκαλεί κάθε πεταμένο τσιγάρο πυρκαγιά.
Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι ο κίνδυνος είναι θεωρητικός.
Το πιο δραματικό πρόσφατο παράδειγμα βρίσκεται στην Κύπρο.
Η μεγάλη πυρκαγιά της επαρχίας Λεμεσού τον Ιούλιο του 2025 διερευνήθηκε από ειδικούς του αμερικανικού Bureau of Alcohol, Tobacco, Firearms and Explosives – ATF.
Το πόρισμα απέδωσε την έναρξή της σε απρόσεκτα πεταμένο τσιγάρο που ήρθε σε επαφή με ξερή βλάστηση στην άκρη δρόμου.
Οι συνθήκες ήταν εξαιρετικά ευνοϊκές για ανάφλεξη: ισχυρός άνεμος, χαμηλή υγρασία και θερμοκρασία περίπου 39°C.
Η φωτιά κόστισε τη ζωή σε δύο ανθρώπους, κατέστρεψε περίπου 700 κατασκευές και έκαψε περισσότερα από 100 τετραγωνικά χιλιόμετρα.
Εκεί το «σιγά, ένα τσιγάρο είναι» απέκτησε εντελώς διαφορετική σημασία.
Και όταν δεν προκαλεί φωτιά, παραμένει σκουπίδι από πλαστικό
Το πρόβλημα δεν τελειώνει στον κίνδυνο πυρκαγιάς.
Τα φίλτρα των συμβατικών τσιγάρων αποτελούνται κυρίως από οξική κυτταρίνη (cellulose acetate), ένα πολυμερές υλικό που αποτελεί σημαντική πηγή πλαστικής ρύπανσης.
Συστηματικές ανασκοπήσεις περιγράφουν τα αποτσίγαρα ως ένα από τα συχνότερα απορρίμματα στο περιβάλλον και επισημαίνουν ότι μπορούν να απελευθερώνουν μικροπλαστικές ίνες και διάφορες χημικές ουσίες.
Η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει μάλιστα συμπεριλάβει τα προϊόντα καπνού με φίλτρα στη νομοθεσία για τα πλαστικά μιας χρήσης, με προβλέψεις για ενημέρωση του κοινού και διευρυμένη ευθύνη του παραγωγού.
Άρα το ίδιο αποτσίγαρο μπορεί να αποτελεί ταυτόχρονα:
κίνδυνο πυρκαγιάς, πρόβλημα ρύπανσης και δείκτη αντικοινωνικής συμπεριφοράς.
Μπορούν τα μηνύματα να αλλάξουν πράγματι τη συμπεριφορά;
Υπάρχουν ενδείξεις ότι μπορούν.
Σε τυχαιοποιημένη μελέτη 719 ενηλίκων καπνιστών στις ΗΠΑ, αντικαπνιστικά μηνύματα ειδικά για την απόρριψη αποτσίγαρων τοποθετήθηκαν στις συσκευασίες για τρεις εβδομάδες.
Οι συμμετέχοντες που έβλεπαν τα μηνύματα εμφάνισαν μεγαλύτερη πρόθεση να μην πετούν αποτσίγαρα και ανέφεραν λιγότερες εβδομάδες κατά τις οποίες πέταξαν αποτσίγαρα από το παράθυρο αυτοκινήτου, σε σύγκριση με την ομάδα ελέγχου.
Δεν σημαίνει ότι ένα σύνθημα λύνει το πρόβλημα.
Σημαίνει όμως ότι ο τρόπος με τον οποίο διατυπώνεται το μήνυμα έχει σημασία.
Η πρόταση του ΙΕΚΕΤΥ: «Μην γίνεις η σπίθα»
Το ΙΕΚΕΤΥ προτείνει να εξεταστεί στην Ελλάδα μια στοχευμένη καμπάνια αλλαγής συμπεριφοράς, ιδιαίτερα τις ημέρες πολύ υψηλού και ακραίου κινδύνου πυρκαγιάς, με κεντρικό μήνυμα:
«Μην γίνεις η σπίθα»
Η προσέγγιση δεν χρειάζεται να στηρίζεται στην προσβολή του οδηγού ή στην προβολή του ως «ασυνείδητου».
Χρειάζεται να δημιουργεί άμεση σύνδεση ανάμεσα στην προσωπική πράξη και στην πιθανή συνέπεια:
Ένα τσιγάρο μπορεί να είναι αρκετό. Μην γίνεις η σπίθα.
Το μήνυμα θα μπορούσε να αξιοποιείται τις ημέρες κατηγορίας κινδύνου 4 και 5 σε ηλεκτρονικές πινακίδες οδικών δικτύων, στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, σε καμπάνιες Πολιτικής Προστασίας και σε σημεία μεγάλης οδικής κίνησης.
Η ιδέα δεν παρουσιάζεται ως διεθνώς πρωτότυπη. Η φράση “Don't be the spark” χρησιμοποιείται ήδη σε επίσημες καμπάνιες πρόληψης πυρκαγιών στο εξωτερικό, μεταξύ άλλων από την κυβέρνηση των Northwest Territories στον Καναδά και από δημόσιους φορείς στο Oregon των ΗΠΑ.
Η ελληνική πρόταση θα μπορούσε επομένως να αξιοποιήσει μια διεθνώς χρησιμοποιούμενη επικοινωνιακή λογική και να την προσαρμόσει στις ιδιαίτερες συνθήκες της χώρας μας.
Γιατί το «Μην γίνεις η σπίθα» μπορεί να είναι καλύτερο από το «όλοι πετούν τσιγάρα»
Η πρόταση είναι συμβατή με όσα γνωρίζουμε από την κοινωνική ψυχολογία για τους κοινωνικούς κανόνες.
Δεν χρειάζεται να πούμε:
«Χιλιάδες άνθρωποι πετούν καθημερινά αποτσίγαρα».
Γιατί μαζί με την καταδίκη μεταδίδουμε και την πληροφορία ότι αυτή είναι μια εξαιρετικά συνηθισμένη συμπεριφορά.
Πολύ καθαρότερο είναι ένα προσωπικό μήνυμα:
Εσύ έχεις τον έλεγχο της συγκεκριμένης πράξης.
Εσύ μπορείς να μην προκαλέσεις τον κίνδυνο.
Μην γίνεις η σπίθα.
Στόχος μιας τέτοιας καμπάνιας δεν θα ήταν απλώς να φοβίσει.
Θα ήταν σταδιακά να αλλάξει τον κοινωνικό κανόνα ώστε το πέταγμα ενός αναμμένου τσιγάρου από το αυτοκίνητο να μη θεωρείται μια «μικρή κακή συνήθεια», αλλά μια συμπεριφορά κοινωνικά απαράδεκτη και δυνητικά επικίνδυνη.
Τελικά, «τι μυαλό κουβαλάει;»
Ίσως τελικά αυτή να μην είναι η σωστή ερώτηση.
Η πιο σημαντική είναι:
Πώς ένας κατά τα άλλα φυσιολογικός άνθρωπος μπορεί να πείσει τον εαυτό του ότι μια δυνητικά επικίνδυνη πράξη δεν έχει σημασία;
Η απάντηση φαίνεται να βρίσκεται στη συνήθεια, στην εξοικείωση με τον κίνδυνο, στην παρατήρηση των άλλων και στην ανθρώπινη τάση να πιστεύουμε ότι:
«Σε μένα δεν θα συμβεί».
Μέχρι τη μία φορά που θα συμβεί.
Και ειδικά όταν η χώρα βρίσκεται σε κατάσταση πολύ υψηλού ή ακραίου κινδύνου πυρκαγιάς, ίσως το πιο απλό μήνυμα να είναι και το πιο ισχυρό:
Μην γίνεις η σπίθα.
Πηγές
- Υπουργείο Κλιματικής Κρίσης και Πολιτικής Προστασίας – Ακραίος κίνδυνος πυρκαγιάς για 28 Αυγούστου 2026
- Πολιτική Προστασία – «Δεν παίζουμε με τη φωτιά, γιατί η φωτιά δεν παίζει μαζί μας»
- PubMed – Application of Bandura's Social Cognitive Theory to cigarette butt-littering behavior
- PubMed – Attitudes, Beliefs, and Behaviors about Cigarette-Butt Littering
- PubMed – The impact of cigarette pack anti-littering messages
- Cialdini RB – Crafting Normative Messages to Protect the Environment
- Cialdini, Reno & Kallgren – A Focus Theory of Normative Conduct
- Associated Press – ATF: Η φονική πυρκαγιά της Κύπρου προκλήθηκε από απρόσεκτα πεταμένο τσιγάρο
- PubMed – Cigarette butt littering: pollution, remedial actions and policy measures
- European Commission – Single-use plastics
- EUR-Lex – Directive (EU) 2019/904 on single-use plastics
- Government of Northwest Territories – “Don't be the spark for a wildfire”
Πρώτη δημοσίευση: 27 Αυγούστου 2026
Είμαστε Ειδησεογραφικό Μέσο για Ειδήσεις και Ιατρικά Νέα, Διαπιστευμένο στο Υπουργείο Υγείας, ένα από τα μεγαλύτερα portal υγείας της χώρας. Γράφουν και Υπογράφουν Ιατροί, υγειονομικοί, συντάκτες υγείας μέλη σε Ενώσεις Συντακτών. Η εγκυρότητα ελέγχεται από το ΙΕΚΕΤΥ - Ινστιτούτο Ενημέρωσης και Επικοινωνίας της Υγείας
Δεν υπάρχουν σχόλια
Δημοσίευση σχολίου